Feromonen

Twee weken geleden stond in de wetenschapsbijlage van de Volkskrant een artikel van Gerbrand Feenstra over het intrigerende verschijnsel dat vruchtbare vrouwen die veel in elkaars nabijheid verkeren op een gegeven moment allemaal op dezelfde dag ongesteld worden. Het fenomeen is waargenomen bij nonnen in een klooster en ik neem aan dat het ook werkt bij de meisjes van een volleybalploeg die op trainingskamp zijn. Er schijnt zelfs een interactie te bestaan tussen mens en aap, want bij een apenkolonie in een Belgische dierentuin bleek de cyclus van de Bonobo-wijfjes gelijk te lopen met die van hun vrouwelijke verzorgers.

Een echte verklaring was tot dusver niet gevonden, maar de Amerikaanse psychologen Kathleen Stern en Maria McClintock hebben met een elegant experiment aangetoond dat bepaalde geurstoffen (feromonen) verantwoordelijk zijn voor het verschijnsel.

Met wattenbolletjes onder de oksel tapten zij de lichaamsgeur af van negen vruchtbare vrouwen en lieten die ruiken aan twintig andere vrouwen. De uitkomsten waren opmerkelijk. Was het besnoven watje afkomstig van een vrouw die binnen enkele dagen moest menstrueren dan kwam de eisprong bij de vrouw die gesnoven had eerder op gang. Anderzijds werd de menstruatie vertraagd wanneer er geroken was aan een watje dat onder de oksel had gezeten van een vrouw die zojuist ongesteld was geweest.

Het onderzoek van Stern en McClintock bevestigt het vermoeden dat de mens inderdaad een apart zintuig heeft waarmee stoffen die niet bewust worden geroken toch worden waargenomen. Het gaat hier om het vomeronasale orgaan, dat onderaan het neustussenschot ligt en dat allerlei verbindingen heeft met de hersenen. Lang heeft men gedacht dat dit orgaan evolutionair was afgestorven, maar nu blijkt het toch allerlei functies te vervullen. Mogelijk kunnen vrouwen via feromonen elkaars vruchtbaarheid stimuleren, terwijl het ook denkbaar is dat feromonen werken als een vorm van gezamenlijke anticonceptie.

Het onderzoek van Stern en McClintock bracht mij Wilhelm Fliess in herinnering, de jeugdvriend van Freud. In 1897, helaas een jaar te veel om precies honderd jaar geleden te zijn, schreef hij het boek: Die Beziehungen zwischen Nase und weibliche Geschlechtsorgane in ihrer biologische Bedeutungen dargestellt. Het is een curieus boek waarover later veel gelachen is. Volgens Fliess is de neus zelf een soort geslachtsorgaan en in die geest behandelde hij seksuele klachten door bepaalde plekjes van de neusflora te prikkelen met cocaïne. Fliess meende ook een cyclus bij de man te hebben ontdekt die anders dan de 28 dagen bij de vrouw slechts 23 dagen duurde. Volgens Fliess is het geen toeval dat sommige mannen lijden aan de kwaal van de spontane bloedneus.

In zijn voorwoord zegt Fliess dat hij heeft geconstateerd dat de moeder haar cyclus aan haar dochter overdraagt via de neus. Het boek zelf is een samenraapsel van absurdistische berekeningen, waarmee Fliess ten slotte uitkomt bij een primitieve vorm van bioritmiek. De moderne lezer heeft zijn aandacht dan al verloren en wordt hoogstens nog vertederd door de pseudo-statistiek. Dat is een klein beetje onrechtvaardig. Weliswaar zijn weinig theorieën zo grondig weerlegd als de bioritmiek, maar dat gebeurde pas in 1979, meer dan 50 jaar na de dood van Fliess.

Toch zou het kunnen zijn dat Fliess als het ware geroken heeft aan iets dat later bewaarheid zou worden. Als het idee goed was, heeft hij er in ieder geval onzin van gemaakt. Een theoretische vraag: had Fliess zelf ook het experiment met die wattenbolletjes kunnen bedenken? Veel moderne technologie heb je er niet bij nodig. Maar Freud en Fliess waren er niet op uit om dat soort experimenteel onderzoek te doen.

Over het vomeronasale orgaan valt veel te speculeren. Mannen hebben dat dingetje natuurlijk ook. Zouden ze daarom zo graag bij elkaar staan in de kleedkamer, na een zware wedstrijd in de modder? Zouden de feromonen een rol spelen bij homoseksualiteit, omdat ze bijvoorbeeld mannelijke geurstoffen doorgeven? En wat gebeurt er als je een man in een klooster parachuteert? Ook van zo'n onderzoek zou ik graag de resultaten willen zien.