Clinton kan van Mandela 'het zwembad in'

In Kaapstad ving Clinton voor het eerst tijdens zijn Afrikatournee een wanklank op. President Mandela onthaalde zijn vriend Bill warm, maar liet zich niet bewegen oude vriendschappen op te zeggen.

KAAPSTAD, 27 MAART. Dat was Bill Clinton nog niet eerder overkomen: tijdens een staatsbezoek te moeten horen dat hij “in het zwembad” kon springen met zijn kritiek. Vandaag gebeurde het, in Zuid-Afrika. President Nelson Mandela liet na een onderhoud met zijn Amerikaanse ambtgenoot weten dat hij zich niets zou aantrekken van diens kritiek op de vriendschappelijke banden van Zuid-Afrika met Cuba, Libië en Iran. Tot verbijstering van 'Bill', die zijn meerdere moest erkennen in de 79-jarige, onverstoorbare staatsman Mandela.

“Ik heb broeder Gaddafi [de eerste man van Libië] en de andere leiders uitgenodigd om naar ons land te komen. En iedereen die dat niet op prijs stelt, kan wat mij betreft in de pool springen”, zei Mandela tijdens een gezamenlijke persconferentie met Clinton na afloop van een twee uur durende bespreking. Mandela erkende dat niet alle bondgenoten van Zuid-Afrika democratieën zijn. “Maar ik laat diegenen die ons in het donkerste uur van onze geschiedenis hebben geholpen niet in de steek”, zo voegde hij er aan toe, een verwijzing naar de hulp die zijn ANC kreeg tijdens de jarenlange strijd tegen de apartheid. Clinton keek not amused, maar kon weinig inbrengen tegen een man van het kaliber Mandela.

Gisteren, op de eerste dag van Clintons staatsbezoek, sprak hij het parlement toe. “Amerika wil een sterk Zuid-Afrika, Amerika heeft een sterk Zuid-Afrika nodig, en wij zullen meehelpen aan de opbouw daarvan”, zo zei Clinton, waarna zijn landgenoot dominee Jesse Jackson voorging in een stormachtig applaus. Clinton koketteerde in zijn rede met de Afrikaanse afkomst van zwarte Amerikanen en maakte indirect zijn excuses voor de slavenhandel. En hij zegde geld toe om de 'Afrikaanse renaissance' werkelijkheid te maken.

Een trotse 'black caucus' van het Amerikaanse Congres en andere prominente leden van de 'African American Community' wandelen in ganzepas de publieke tribune van het Kaapse parlement op, Jackson voorop. De zwarte Zuid-Afrikanen onder het publiek bekijken hen met een mengeling van verwondering en bewondering. Ze herkennen hun 'eigen mensen', hun eigen kleur, maar zien ook dat ze net even anders zijn. Er ligt een diepe Amerikaanse gloed over het scheve bekje van Jackson, frivoliteit uit New Orleans zat in de hoedjes van zijn vrouwelijke reisgenoten en brede schouders onder de slick suits van enkele zwarte burgemeesters verrieden een verleden van American Football. “We zijn weer thuis”, lispelt één van de Congresleden, voor hij neerzijgt op de tribune. Beneden begint hùn president, een blanke, aan zijn redevoering.

“Het is zeer belangrijk voor zwarte Amerikanen om hier te zijn, want het is, in het perspectief van de lange menselijke geschiedenis, nog niet zo lang geleden dat hun voorvaderen op dit continent werden ontworteld en als slaven werden verkocht naar de Verenigde Staten. Maar nu keren ze terug als leiders van Amerika. Vandaag zitten ze naast de leiders van het nieuwe Zuid-Afrika, verenigd in de krachtige poëzie van de gerechtigheid”, zei Clinton tot de volksvertegenwoordiging.

Het was een afgemeten rede, waarin de Amerikaanse president weinig concrete toezeggingen deed. Hij legde de nadruk op de gezamenlijke missie, “dat wat u in Zuid-Afrika masakhane noemt, met zijn allen bouwen aan de toekomst”.

“Als Afrika sterker wordt, wordt Amerika sterker. Door welvarende consumenten in dit werelddeel en door de afzet van nieuwe Afrikaanse produkten op onze markt. Afrika heeft de wereld nog steeds nodig, maar het is ook waar dat de wereld Afrika nodig heeft.”

De reacties op Clintons rede waren na afloop gemengd. Zuid-Afrikaanse politici prezen de Amerikaanse leider om zijn engagement met Afrika, maar er was ook kritiek. Gregory Rockman, parlementslid voor het ANC, zei dat de boodschap hem zwaar had teleurgesteld. “Clinton komt met een mooi praatje over historische rechtvaardigheid en onrechtvaardigheid. Feit is dat Amerika weinig voor ons doet. Het openen van markten? Het dumpen van Amerikaanse produkten bedoelt hij, het is puur eigenbelang”, zo verkondigde Rockman.

De ANC-er stond niet alleen in zijn afkeurende woorden. Ook vice-president Thabo Mbeki, de gedoodverfde opvolger van president Mandela in 1999, liet weten twijfels te hebben over de goede bedoelingen van de Amerikanen. Mbeki richtte zich in zijn commentaar met name op het Amerikaanse voornemen hulp zoveel mogelijk te vervangen door handel met de Africa Growth and Opportunity Act. “Zuid-Afrika en Afrika hebben beide nodig”, zei Mbeki. Clinton haastte zich gisteren te zeggen dat zijn regering niet van plan is de hulp aan het Afrikaanse continent te staken, integendeel, hij kondigde aan dat voor volgend jaar een extra 100 miljoen dollar is uitgetrokken, waarmee de totale hulp aan Afrika op 900 miljoen dollar komt.

Om zijn goedgevigheid te adstrueren trok Clinton de portemonnee tijdens een uitstapje aan een beroemd huizenproject in het zwarte township Philippi bij Kaapstad, waar vrouwen met geringe middelen hun eigen woningen metselen. Clinton mocht één van de stenen leggen voor een nieuw huis, maar hij bakte er niets van. De vrouwen verwijderden lachend de scheve steen. “Daarom ben ik in de politiek gegaan”, schertste Clinton. Hij beloofde daarna 3 miljoen dollar te zullen achterlaten voor het bouwen van huizen in townships.

Helaas is Philippi een uitzondering en het project daar een pronkstuk - Hillary Clinton was er vorig jaar ook al - terwijl andere achterstandswijken in Kaapstad en elders langzaam nog verder lijken weg te zakken in ellende en geweld.

    • Lolke van der Heide