Vaticaans document

Max Pam weet naar eigen zeggen vrijwel niets van de geschiedenis van de katholieke kerk, wat hem niet belet er zo nu en dan met aplomb over te schrijven. Deze keer is Pius XII aan de beurt. Al internettend produceert hij een rijtje pauselijke teksten, die allemaal niet gaan over de vervolging van de joden maar over iets anders.

In oktober 1939 waarschuwde de paus tegen 'verwerping van de eenheid van het menselijk geslacht en vergoddelijking van de staat', die hij zag uitlopen op een uur van diepe duisternis. (Encycliek Summi Pontificatus van 20 oktober 1939). De kerstboodschap van 1942, over de radio uitgezonden, bevatte een passage die duidelijk slaat op de jodenvervolging. De ellende en het onrecht van de oorlog opsommende, noemde Pius XII 'de honderdduizenden die, hoewel persoonlijk volledig onschuldig, soms alleen vanwege hun nationaliteit of afkomst (di stirpe) ten dode gedoemd zijn of aan een langzame vernietiging worden prijsgegeven' (24 december 1942). Het jaar erop verantwoordde hij in een toespraak tot het college van kardinalen zijn terughoudendheid inzake de jodenvervolging: 'Elk woord dat wij in deze aangelegenheid tot de bevoegde autoriteiten richtten, moest door ons ernstig worden afgewogen in het belang van de slachtoffers zelf, om niet ongewild hun toestand nog ernstiger en ondraaglijker te maken' (2 juni 1943).

Het is mager, het is weinig. Te weinig oordelen wij nu en oordeelden sommigen toen al, ook in het Vaticaan, en ook de Nederlandse bisschoppen onder voorzitterschap van aartsbisschop De Jong. Maar het is niet niets.

Iets anders is of de kerkelijke leiding reden heeft zichzelf op de borst te slaan en het roomse voetvolk van nalatigheid te beschuldigen zoals dat in We remember. A Reflection on the Shoa gebeurt. Die tweedeling lijkt niet erg relevant voor wie zich bijvoorbeeld verdiept in het beleid van de verschillende Europese bisschoppenconferenties, waarin die van Nederland een unieke uitzondering vormt. Zo wordt in het stuk ook het Duitse episcopaat van damals hoog geprezen, terwijl dit nationalistische en conservatieve gezelschap meer blaam treft dan paus Pius XII, op wie de discussie zich steeds nogal eenzijdig richt.