Le Pen jaagt Frans rechts naar het sloependek

De doorbraak van het Front National bij de Franse regionale verkiezingen heeft de grote zwakte van 'republikeins rechts' blootgelegd. Schudt de Vijfde Republiek op haar grondvesten?

PARIJS, 26 MAART. Niets is gek genoeg in de politieke dramaserie die zich op het ogenblik in Frankrijk afspeelt. Gisteren waren een aantal kopstukken van rechts een lange dag in vergadering bijeen om hun groepering, de UDF, te redden. Zonder dat zij het wisten lanceerde één hunner, de ambitieuze oud-minister van Onderwijs François Bayrou, in een ander zaaltje doodleuk een nieuwe partij.

Tegelijkertijd stak de bedenker van de liberaal-conservatieve UDF, Valéry Giscard d'Estaing, twee jaar geleden uitgerangeerd als voorzitter, iedereen de loef af in het parlement. Als een van de weinige herkozen regiovoorzitters die geen last hebben gehad van het Front National, liet hij regering en oppositie achter zich met een initiatiefwetsontwerp dat de evenredige vertegenwoordiging bij de regionale verkiezingen afschaft. Het idee is niet origineel, iedereen roept het, maar het was een lange neus naar de kibbelende kaste der beroepspolitici.

Rond het drankuur trommelde Philippe Séguin, de kettingrokende zaakwaarnemer bij de gaullisten, een paar honderd getrouwe jongeren op om tevreden vast te stellen dat de RPR het in de regio nergens met Le Pen op een akkoordje heeft gegooid. “Wij hebben geen suïcidale neigingen, wij zoeken het kleinste gemene veelvoud niet, wij wijzen dit Vichyïsme in vredestijd af. Leve De Gaulle!” De in het Parijse Maison de Chimie samengestroomde jongeren zwaaiden tevreden met hun door de leiding verstrekte driekleurtjes.

Het Front National heeft Frankrijks classe politique in grote verwarring gebracht. Links zegt zich niet aangesproken te voelen, al heeft het bij de laatste gemeenteraads- en Kamerverkiezingen onmiskenbaar geprofiteerd van de stemmen die extreem-rechts wegkaapte bij 'gewoon' rechts.

Dat was niet de schuld van links en de politieke pendule moet nu eenmaal heen en weer gaan, maar zonder het FN-virus hadden socialisten, communisten en groenen nu misschien niet geregeerd. Dat geldt landelijk, in diverse gemeentes èn in de grote regio's Alpes-Provence-Côtes d'Azur en Ile-de-France.

De doorbraak van het Front National bij de regionale verkiezingen heeft vooral het gebrek aan samenhang bij de traditioneel rechtse partijen aan het licht gebracht. In minder dan twee weken zijn daar implosieverschijnselen te zien die niemand de regeerders van nog geen jaar geleden had kunnen voorspellen.

Oud-premier Alain Juppé, binnen en buiten zijn neo-gaullistische RPR-partij weggehoond na de verkiezingsnederlaag van juni '97, durft zelfs weer iets te zeggen. In Le Figaro schrijft hij vanmorgen doodleuk dat het hoog tijd is dat de Franse democratie wordt vernieuwd. Alsof hij in twee jaar regeermacht niet iets had kunnen ondernemen. We hebben meer vrouwen nodig in de politiek, schrijft de premier die na een paar maanden bijna alle vrouwen uit zijn regering wegstuurde. We moeten af van het opeenstapelen van functies, schrijft de man die minister-president, partijleider en burgemeester van Bordeaux was. Alles kan op het ogenblik.

Frankrijks Vijfde Republiek schudt op haar grondvesten. Vooral omdat de geloofwaardigheid van haar politieke hoofdrolspelers beneden een verhulbaar minimum is gezakt. Opeens houdt niemand meer de schijn op. Iedereen komt met recepten, standpunten en initiatieven. Maandagavond maakte Jacques Chirac van zijn presidentiële voorrechten gebruik door op alle radio- en tv-zenders ieder akkoord met extreem-rechts onaanvaardbaar te verklaren en de leiding op zich te nemen van de renovatie van de publieke zaak. Het is de vraag of deze overlever het gezag heeft om zich boven de krioelende massa op het dek van de Titanic te verheffen. Gedurende zijn achttienjarig burgemeesterschap van Parijs bereidde hij zijn sprong naar het Elysée soms met middelen voor die de justitie nog steeds intrigeren.

Het is de laatste dagen dringen voor de geroepenen die nu hun kans zien iets nieuws te creëren dat nog grootser en republikeinser is dan De Gaulle's Vijfde Republiek. François Bayrou is als eerste naar voren getreden met de oproep: Volg mij door het centrum.

Zijn mede-notabelen in de UDF reageerden met verbijstering. Door hun voortdurend van standpunt wisselen over de aanvaardbaarheid van het zakendoen met het Front National staan zij meer model voor de chaotische Vierde Republiek dan voor de heldere, principieel zuivere Zesde Republiek waar velen van dromen. Voorlopig behoedt De Gaulle's autoritaire grondwet Frankrijk ervoor dat de regeringen elkaar ieder kwartaal opvolgen.

De landelijke kopstukken moeten de aandacht nog steeds delen met de regionale helden die zich met het FN hebben afgegeven. In drie van de acht regio's waar rechts won dankzij steun van extreem-rechts, zijn de voorzitters direct afgetreden. Daar ligt de zaak weer open.

In vijf andere regio's gebeurde dat niet, tot gisteravond de voorzitter van de regio Bourgogne, Jean-Pierre Soisson, het bijltje alsnog er bij neergooide, “hoewel dat niets oplost”. Links en rechts (zonder FN) hebben in Bourgondië evenveel stemmen, de regio is “onbestuurbaar”, volgens Soisson. Coalitievorming tussen fatsoenlijk rechts en een deel van links is in heel Frankrijk nog steeds uitgesloten omdat men elkaar verkettert.

In de vier andere regio's met 'FN plus rechtse'-coalities blijft de spanning groot. Vooral oud-minister van Defensie Charles Millon heeft in Rhône-Alpes massale demonstraties voor zijn deur. Met ingezonden stukken in de landelijke pers probeert hij duidelijk te maken dat zijn crisis symbool staat voor die van de hele politieke elite: als het Front National tegen de grondwet is, verbiedt de partij dan. Zo niet, erken dan dat het 15 procent van de kiezers een uitweg biedt, en leer er mee leven.

Op die presentatie van het dilemma heeft niemand hardop gereageerd. Voorlopig roept iedereen om kiessystemen die kunstmatige meerderheden vormen. En nieuwe partijen. Onder leiding van oude gezichten.