Rechter neemt koningskoppel op de korrel

Tegen de twee hoofdrolspelers uit de IRT-affaire, de Haarlemse rechercheurs Langendoen en Van Vondel, begint morgen voor de Haagse rechtbank de inhoudelijke behandeling van een langverwachte strafzaak.

DEN HAAG, 23 MAART. De terechtzitting is werkelijk niet meer dan “een simpele meineedzaak”, beklemtoonde de Haagse officier van justitie F. Slits. Hij zei dat een jaar geleden toen het zogeheten 'koningskoppel' van de Haarlemse criminele inlichtingendienst (CID), Klaas Langendoen en Joost van Vondel, voor het eerst als verdachten voor de rechtbank verscheen. Zij hadden zich vermomd met bromfietshelmen.

Slits vertelde het bijna smekend, want “een nieuwe parlementaire enquête opsporingsmethoden hoeft voor mij helemaal niet”. Het OM had geen behoefte aan een pijnlijke strafzaak tegen de twee rechercheurs die opzien baarden door in de jaren negentig buiten medeweten van justitie ruim 100.000 kilo softdrugs te importeren. Vervolging was echter onontkoombaar, omdat de enquêtecommissie - die in 1995 het opsporingsapparaat doorlichtte - aangifte van meineed had gedaan.

Het afgelopen jaar heeft de rechter-commissaris besteed aan het op verzoek van de avocaten horen van zo'n 25 getuigen. Die moesten nieuw licht werpen op de vraag of de twee CID'ers hadden gelogen over de infiltratie-actie die ze hadden opgezet met een in België wonende limonadeproducent, met de codenaam Sapman. Uit onderzoek van de rijksrecherche was eerder gebleken dat de twee agenten Sapman een slordige drie miljoen gulden hebben gegeven. Met dat geld werd in de Ecuadoraanse stad Guayaquil in 1994 de sapfabriek Delta Rio geopend. Een bedrijf dat volgens de rijksrecherche moest dienen als front store voor “gecontroleerde drugszendingen”.

De samenwerking met Sapman werd door de politie kort na het opstarten van de firma halsoverkop verbroken, omdat de IRT-affaire was losgebarsten en de Haarlemse politie voorwerp van uitputtend onderzoek was geworden. De Sapman werd vervolgens door de rijksrecherche ingezet als infiltrant tegen zijn voormalige CID-partners. En toen bleek uit telefoontaps en geheime video-opnamen dat met name Van Vondel Sapman zwijggeld bood en overigens grote sommen geld toestak als het saptraject verder onbekend zou blijven.

Tegenover de voorzitter van de parlementaire enquêtecommissie opsporingsmethoden, wijlen Maarten van Traa, verklaarde Van Vondel - die inmiddels een carrière als privé-detective was begonnen - op eigen houtje te hebben gehandeld.

Waarom en van wie hij geld kreeg, heeft hij nooit willen uitleggen en dat is tot op de dag van vandaag onbekend. Langendoen zei van niets te hebben geweten. En die verklaringen zijn volgens justitie leugenachtig.

Vorige maand hebben Slits, de rechter-commissaris en advocaten Guayaquil bezocht. Met name het verhoor van de zus van Langendoen, Nelleke, had meer duidelijkheid moeten verschaffen. Ondanks aanvankelijke ontkenningen van broer Klaas was Nelleke in 1994 bij Delta Rio gaan werken. Zij heeft de rijksrecherche eerder verteld dat haar broer aanwezig was als Sapman geld kreeg voor de fabriek. Later herriep ze deze verklaring, omdat die onder druk en als gevolg van een moeizame zwangerschap tot stand zou zijn gekomen.

In Ecuador is justitie vorige maand niet veel wijzer geworden. Nelleke kwam niet opdagen voor het verhoor. De rechter en officier hebben haar nog thuis in Guayaquil opgezocht, maar ze “verbleekte en verstijfde van schrik. Ze wilde geen woord zeggen”, aldus G. Spong, de raadsman van Van Vondel, die meegereisd was.

Ook Sapman is door de rechter-commissaris gehoord en die heeft nog een keer uitvoerig uit de doeken gedaan hoe Van Vondel en Langendoen hem van geld voorzagen. Langendoen heeft vorige maand, ter gelegenheid van de verschijning van zijn biografie, nog aangekondigd Sapman als leugenaar te ontmaskeren, maar daar is tot nu toe niets van gebleken. Sapman is ook niet opgeroepen om morgen als getuige te verschijnen.

Van Vondel moet zich morgen ook verantwoorden voor bedreigingen aan het adres van Sapman. In 1996 heeft hij de limonadeproducent laten weten dat er mensen zijn die Sapman zullen vermoorden als hij op de terechtzitting verklaringen aflegt.

Langendoen, die al twee jaar geschorst thuis zit, heeft vorig jaar aangekondigd “te gaan praten”. De hoop is dat er daardoor alsnog duidelijkheid zal ontstaan over de vraag met welk doel en in wiens opdracht ze buiten medeweten van het openbaar ministerie tienduizenden kilo's softdrugs op de markt hebben gebracht. Een kwestie die ondanks alle eerdere onderzoeken nog steeds niet is opgehelderd. “De vraag of Langendoen en Van Vondel bezig waren om binnen de grenzen van de rechtsstaat criminaliteit te bestrijden of bewust of onbewust deel waren van diezelfde criminaliteit, kan dan ook niet worden beantwoord”, concludeerde de rijksrecherche in 1996.

Er bestaat overigens een gerede kans dat de strafzaak tegen Langendoen wordt aangehouden. Advocate P. Marie, die al bijna drie jaar met grote inzet Langendoen bijstaat en ook vorige maand in Ecuador met een juridisch adviseur de verhoren van getuigen bijwoonde, is naar verluidt plotseling ingestort en niet meer in staat Langendoen te verdedigen. Marie was niet voor commentaar bereikbaar. Haar opvolger, advocaat A. van der Biezen, wil niets zeggen, maar volgens ingewijden zal hij vragen de behandeling van de zaken Langendoen en Van Vondel te splitsen.