De afzichtelijke laatste dagen van Howard Hughes

Voorstelling: De formidabele Yankee door Orkater. Tekst: Jan Veldman; muziek en idee: Vincent van Warmerdam; regie: Willem van de Sande Bakhuyzen; decor: André Joosten; spelers: Peter Blok, Gijs Scholten van Aschat, Porgy Franssen. Gezien 20/3 Stadsschouwburg, Groningen. Tournee t/m 9/4. Inl.: (020) 6060606.

Vrienden van oudsher zijn het, de drie hoofdrolspelers van De formidabele Yankee door Orkater. Peter Blok, Gijs Scholten van Aschat en Porgy Franssen. Noch op de bühne noch in het dagelijkse leven zullen ze elkaar verraden. Kan het mooier en toepasselijker dat de nieuwe voorstelling, hun eerste na het zo prachtige Wie vermoordde Mary Rogers?, ook over vriendschap en het verraad gaat - het verraad dat altijd op de loer ligt?

Het filmische openingsbeeld, begeleid door de licht opgewonden Polygoon-stem, is inviterend: een krachtig gebouwd, compact vliegtuig, een Lockheed, verlaat New York om via Parijs en Moskou een reis rond de wereld te maken. Het stoere toestel eenzaam in de lucht. Aan de grond juichende menigtes. De piloot en zijn co-piloot krijgen een triomfantelijke ontvangst. Alles draait om de miljonair, vliegtuigbouwer, recordbreker Howard Robard Hughes (1905-1976). Buitendien had hij affaires met Ava Gardner, Ginger Rogers en Rita Hayworth. Amerikaanser kan het niet, dramatischer evenmin, in alles is Hughes 'formidabel'.

De voorstelling speelt zich af in een prachtig decor, bestaande uit de spanten van een vliegtuigromp. Vincent van Warmerdam maakte composities die de grens van het muziektheater verschuift naar de opera. Er klinken jazzy aria's, blues, het heeft soms iets van vaudeville en dan weer van een klassiek strijkkwartet. Van Warmerdam weet op zeldzame wijze met zijn muziek de sfeer van de dertiger jaren, waarin dit drama rond Hughes zich afspeelt, te treffen.

Een held is Hughes bij Orkater allesbehalve, eerder is de voorstelling opgezet als de deconfiture van een held. Peter Blok toont Hughes in zijn afzichtelijke nadagen; gekleed in een vervuild hemd, lang verwilderd haar, heksachtig gekromde nagels is hij een paranoïde, beklagenswaardig wezen. Hij heeft zich teruggetrokken uit de wereld. Hij raaskalt over zijn Hercules, het grootste watervliegtuig ooit gebouwd dat ternauwernood kon vliegen. Hij droomt van 'de vrouw' in het algemeen, hier gepersonifieerd door de zangeres Beatrice van der Poel. Alleen zij vermag hem te verlossen van zijn wanen.

Regisseur Van de Sande Bakhuyzen en tekstschrijver Jan Veldman gaan te ver in het uitspitten van Hughes' teloorgang. Een groot bezwaar is dat Blok zo kromgetrokken over het toneel scharrelt en zo bedekt is met al dat haar, dat ik als toeschouwer geen enkel zicht op hem kreeg. Een zonderling heksje, meer is er in dramatisch opzicht niet over hem te zeggen.

De verhaallijn is zonder meer eenvoudig. Porgy Franssen, in de rol van de mormoon Bill Gay, waarborgt Hughes' gevangenschap. Franssen is het beste op dreef van het drietal; gemeen, dreigend, onverwacht vals en met een zangstem waarin veel zeggingskracht schuilt. Tegenover Franssen staat Gijs Scholten van Aschat als Jack Real die, als een Judas, Hughes verkoopt aan de buitenwereld. Want voor de aandeelhouders moet hij in leven zijn, anders stort het schatrijke imperium in elkaar. Van Aschat wìl Hughes niet verraden, want hij was zijn co-piloot. Hier schuilt het begin van drama, dat Van Aschat en ook Peter Blok intenser hadden kunnen uitbuiten.

Ik had de indruk dat de precisie en de concentratie die de muziek vereist zijn rol te veel in de klem zetten. Want hoe sfeervol de muziek ook is, ze zorgde tegelijk voor een rem op het toneelspel. In tegenstelling tot Wie vermoordde Mary Rogers? moet De formidabele Yankee het hebben van de confrontatie. Daaraan ontbrak het al te vaak. De muziek scheidde wat ze eigenlijk in een grootse beweging tot elkaar moest brengen.

De voorstelling gaf me een onbehaaglijk gevoel. Ik bleef toeschouwer aan de buitenkant. Pas aan het slot, wanneer het decor als een vliegtuig langzaam de hoogte in gaat, ervaarde ik de kracht van Hughes' krankzinnige vliegeniersdroom. Het is te laat, de voorstelling heeft zich tot dan toe te veel als een bizar vertoog over een geniale stakker geopenbaard.

    • Kester Freriks