Boris Jeltsin is alive and kicking

Boris Jeltsin heeft met één pennenstreek de hele regering ontslagen. Zijn eerste boodschap: de nieuwe regering moet daadkrachtiger zijn. Zijn tweede en wellicht belangrijkste: de president is terug van weggeweest.

MOSKOU, 23 MAART. Hoe vaak is Boris Nikolajevitsj Jeltsin al niet door zijn vijanden afgeschreven? Ja, doodgewaand, of zelfs -verklaard? Op de markt in Moskou kun je voor dertig roebel (tien gulden) een computerspelletje kopen dat begint met een CNN-achtig journaal: “President Jeltsin is dood; hij overleed een uur geleden.”

De strijd om de macht na Jeltsin, waar het in het computerspel om draait, is in de niet-virtuele werkelijkheid allang uitgebarsten. Telkens als de Siberische beer geveld is, of lijkt, ontbrandt in de Russische media een wild gespeculeer over zijn opvolging. Zelf blaast hij het vuurtje aan door als een oude koning bekend te maken dat hij al een kroonprins in gedachten heeft - zonder namen te noemen.

Maar iedereen die al aan de zijlijn warmliep voor de Kremlin-zetel, heeft buiten de grilligheid en vechtersmentaliteit van de 67-jarige president gerekend. Verrassen en overvallen hoort bij zijn regeerstijl, maar het bij toverslag ontslaan van de hele regering is zonder weerga. Jeltsin lag toch ziek te bed? Hij zat toch onder de antibiotica? Vrijdag was hij weliswaar voor het eerst in acht dagen een uurtje in het Kremlin verschenen - ook onverwachts - maar nog diezelfde dag oordeelden zijn artsen dat een vlucht van twee uur te vermoeiend voor hem was.

Was hij slechts zijn stem kwijt, leed hij aan een schorre keel, een griepje of een bronchitis - de persdienst van het Kremlin leek het zelf ook niet te weten. Juist afgelopen week lieten de kandidaat-troonopvolgers van zich horen. Premier Viktor Tsjernomyrdin, alom gezien als de man met de beste papieren, was een wekelijks tv-programma begonnen waarin hij vragers van kijkers (toekomstige kiezers?) beantwoordt. En dat terwijl de jonge en hervormingsgezinde vice-premier Boris Nemtsov, vorig jaar al eens getipt door Jeltsin zelf, een politieke beweging voor volkskapitalisme en tegen de olichargie lanceerde, compleet met een eigen website op het Internet waarop hij met “de dynamische klasse van jonge Russen” zijn voorliefde voor tennis en citroenthee deelt.

Op tv sprak Boris Berezovski, als rijkste Rus de belichaming van de olichargie, vrijuit over Jeltsins mogelijke opvolgers. Berezovski, een van de financiers van diens verkiezingscampagne in 1996, voorspelde dat de president geen derde termijn zal aankunnen, en zei dat het daarom hoog tijd wordt een andere hervormer naar voren te schuiven. Hij is bereid om het gewicht van zijn zakenimperium (auto's, olie, media, luchtvaart) opnieuw in te zetten ter ondersteuning van een presidentskandidaat. Als die maar niet Tsjernomyrdin of Nemtsov heet...

Te voorbarig allemaal. Met zijn oekaze van vandaag heeft Jeltsin de ontluikende machtsstrijd de kop ingedrukt. Het is nog te vroeg. De president is vitaal en sterk, hij houdt de macht nog altijd stevig in zijn greep. Zijn trouwe premier Tsjernomyrdin - die vijf jaar elke kabinetswijziging had overleefd - kreeg een expliciete waarschuwing: de premier verdiende zijn ontslag omdat hij politiek aan het bedrijven was voor de verkiezingen van het jaar 2000. Tsjernomyrdin kreeg bovendien van zijn president het vriendelijke advies zich liever buiten de regering op die verkiezingen voor te bereiden.

De vraag blijft natuurlijk: kan Jeltsin dit fysiek wel aan? Aan het begin van het computerspel om de macht in Rusland meldt 'nieuwslezeres' Debra Morgan in haar persiflage op CNN: “Jeltsin had een dubieuze gezondheid.” Een understatement. Volgens zijn vroegere lijfwacht heeft de president tot tweemaal toe een zelfmoordpoging ondernomen, om over de keren dat hij zich bijna dood zoop maar te zwijgen. In de zomer van 1996 werd hij getroffen door ten minste één hartaanval, die aanvankelijk door het Kremlin als “een ernstige verkoudheid” werd afgedaan. Hij onderging een vijfvoudige bypass-operatie, maar kreeg in januari 1997 last van complicaties: een zware longontsteking.

Precies een jaar geleden maakte hij een indrukwekkende comeback, net als nu met een spectaculaire kabinetswijziging. Maar de hervormers die in maart 1997 aantraden, hebben om interne (tegenwerking van Jeltsin zelf) en externe redenen (de financiële crisis in Azië) geen welvaartsgroei kunnen realiseren - het belangrijkste verwijt van Jeltsin aan het adres van de regering, vandaag. Tot overmaat van ramp werd Jeltsin in december weer ziek. Op buitenlandse reizen wankelde hij soms, versprak zich, haalde dingen door elkaar.

Zijn perssecretaris Jastrzjembski had steeds meer moeite het gedrag van de president uit te leggen. Waarschijnlijk in samenspraak met zijn dochter Tatjana, die over haar vaders imago waakt, werden er videobeelden vrijgegeven, juist op de momenten dat de twijfel bij het publiek toesloeg. Zo reed Jeltsin zonder een woord te zeggen (was hij zijn stem kwijt?) een rondje op een sneeuwscooter, om te laten zien hoe fit hij was. Maar het publiek pikte dat niet, en in de volksmond heet een sneeuwscooter sindsdien een 'reanimator'.

Ditmaal gingen ook de altijd zo gezagsgetrouwe Russische kranten in de aanval. De Kommersant Daily noemde het uurtje dat Jeltsin vrijdag in het bijna lege Kremlin verscheen “niet erg overtuigend”, terwijl het weekblad Argumenti i Fakti berichtte dat de Russische president depressief was, en “niemand wenste te zien”. Maar Jeltsin is alive and kicking - zoveel heeft hij met zijn decreten willen zeggen.