Paul de Leeuw is niet bij te houden

De publieke omroepen ondertitelen via Teletekstpagina 888 de helft van alle Nederlandstalige programma's voor doven en slechthorenden. Staatssecretaris Nuis verwacht van de commerciële zenders dat zij het goede voorbeeld volgen. Maar die willen alleen, als Nuis betaalt.

De publieke omroepen ondertitelen hun programma's op de volgende pagina's: Nederland 1, 2 en 3: 888 België 1: 199; België 2: 299 BBC 1 en 2: 888 Duitsland 1 en 2: 150

De hoofdredacteur van NOS-Teletekst, F. Collignon, noemt het 'een kwestie van fatsoen': ondertiteling van Nederlandstalige programma's voor doven en slechthorenden. “Menigeen staat er niet bij stil, maar voorzichtige schattingen willen dat zeker een miljoen Nederlanders niet zonder extra hulpmiddelen de televisie kunnen verstaan.” Voor hen verzorgt Teletekst sinds 1980 facultatieve ondertiteling, die oproepbaar is via tekstpagina 888.

En niet voor hen alleen. Uit onderzoek blijkt volgens Collignon dat 10 tot 20 procent van de horende kijkers wel eens gebruik maakt van die ondertiteling, bijvoorbeeld om huisgenoten in staat te stellen rustig de krant te lezen.

Ondertitelde Teletekst in 1980 welgeteld 21 programma's, in 1997 ging het in totaal om 9.456 programma's. Wat neerkwam op ongeveer de helft van het Nederlandstalige aanbod - van de publieke omroepen wel te verstaan.

Collignon zegt ernaar te streven zijn service gelijkelijk te verdelen over alle netten, omroepen en programma-categorieën. Zo wordt Netwerk niet ondertiteld, aangezien 2 Vandaag en Nova al langer in het pakket waren opgenomen. Zodra besloten wordt ook Netwerk te ondertitelen, zou dat ten koste gaan van andere programma-categorieën.

En dan zijn er nog programma's die volgens Collignon vooralsnog 'onmogelijk' ondertiteld kunnen worden. Neem Laat de Leeuw. De gemonteerde versie van dat programma is anderhalf voor uitzending beschikbaar. Voor Teletekst - waar men doorgaans een volledige werkdag nodig heeft voor een half uurtje ondertitels - is dat veel te kort om een dergelijk 'snel' programma adequaat te ondertitelen. “Je zult het met me moeten doen zonder me te kunnen verstaan”, zei Paul de Leeuw dan ook afgelopen donderdag tegen een dove jongedame die mocht komen klagen over de ontoegankelijkheid van zijn programma.

Nog droeviger is het, voor wie doof of slechthorend is, gesteld met de commerciële omroepen in ons land. Die doen eenvoudigweg niet aan ondertiteling. Eind vorig jaar verklaarde de Holland Media Groep (RTL4, RTL5 en Veronica) bij monde van de inmiddels vertrokken woordvoerder Ad Everaars nog plechtig dat voorzichtig geëxperimenteerd zou gaan worden met ondertiteling van enkele nieuwsbulletins van RTL5.

Inmiddels heeft de nieuwe topman, Pieter Porsius, dat experiment afgeblazen. Via een woordvoerder laat hij weten 'zeer bereid' te zijn om te ondertitelen, maar dan wel “op voorwaarde dat hij gebruik kan maken van de subsidieregeling waarvan ook de publieke omroepen profiteren.”

Even voor de goede orde, zo'n subsidieregeling bestaat overigens niet in ons land. De ondertiteling van Teletekst wordt bekostigd uit de algemene omroepmiddelen. Er is geen sprake van een ge-oormerkt budget. En een wettelijke verplichting bestaat al evenmin.

Wel heeft staatssecretaris Nuis (media) vorig jaar met de publieke omroepen de 'afspraak' gemaakt dat uiterlijk in 1999 de helft van alle Nederlandstalige programma's voorzien moet zijn van ondertitels. Een minimum-eis waaraan volgens NOS-Teletekst nu al wordt voldaan.

Met de commerciële omroepen is Nuis tot op heden keurig 'in gesprek' geweest. En zoiets 'doe je niet met het mes op tafel', heet het in kringen van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW).

Maar nu HMG afgelopen donderdag een duidelijk 'nee' heeft laten horen, is het volgens een woordvoerder van het ministerie tijd voor 'nader beraad'. Hij acht het de maatschappelijke plicht van instanties als banken en omroepen om toegankelijk te zijn voor een substantiële bevolkingsgroep als de auditief gehandicapten. Nuis zou kunnen overwegen wettelijke verplichtingen op te leggen, ook al ligt dat lastig voor omroepen die (nog) niet onder de Nederlandse jurisdictie vallen, zoals RTL4 en RTL5. Veronica en SBS6 vallen daar al wel onder.

De morele plicht om te ondertitelen is volgens de woordvoerder van OCW ondertussen van een geheel andere orde dan de inzet van een Gebarentaal-tolk op de Nederlandse televisie.

Heeft 5 tot 10 procent van de kijkers baat bij ondertiteling, de gebruikers van de Nederlandse Gebarentaal vormen een veel kleinere doelgroep. Tot verdriet van de landelijke dovenbelangenorganisatie Dovenschap. Volgens directeur Y. Koster wordt een groot deel van de 'amorfe' groep doven en slechthorenden weliswaar goed bediend door Teletekst, “maar veel doven, met name kinderen en bejaarden, hebben weinig tot niets aan ondertitels vanwege hun (nog) gebrekkige beheersing van het geschreven Nederlands.

Volgens een recent, in opdracht van de overheid vervaardigd rapport - over de wenselijkheid de Nederlandse Gebarentaal als minderheidstaal eenzelfde status te verlenen als het Fries - is 80 to 85 % van de Nederlandse doven 'functioneel analfabeet'. Daarom maakt een belangenorganisatie als Dovenschap zich - behalve voor nog meer ondertiteling - ook sterk voor een dagelijks tv-journaal met een tolk in beeld.

“De behoefte daaraan wordt in een land als Engeland wèl gehonoreerd.” Elke werkdag vertoont BBC2 een ochtendjournaal met een Gebarentaal-tolk. In Engeland is zelfs afgesproken dat in het jaar 2006 minimaal 5 procent van alle tv-programma's gepresenteerd of vertaald moet worden in de Britse Gebarentaal.

Teletekst-hoofdredacteur Collignon verklaart dat de Nederlandse Gebarentaal hem 'zeer dierbaar' is, maar professioneel richt hij zich vooralsnog op de grootst mogelijke doelgroep. “In Nederland gaat het om duizenden Gebarentaal-gebruikers, zelfs niet om tienduizenden.” Ook de woordvoeder van het ministerie acht het 'disproportioneel' om omroepen te verplichten om meer gebruik te maken van een Gebarentaal-tolk. “Al zouden de publieke omroepen wel wat meer kunnen doen dan het laten tolken van die ene, jaarlijkse Troonrede.”