HIPPARCOS SCHAT HEELAL EEN JAAR LANG TE GROOT EN TE OUD

Februari vorig jaar veroorzaakten de Britse astronomen Michael Feast en Robert Catchpole opschudding door te stellen dat het heelal ongeveer tien procent groter en ouder moest zijn dan tot dan toe gedacht.

Zij hadden dit afgeleid uit metingen (door de Europese satelliet Hipparcos) aan een bepaald type ster dat als 'maatstok' wordt gebruikt voor het bepalen van afstanden tot nabije sterrenstelsels. Nederlandse astronomen hebben aangetoond dat de Britten een belangrijk effect hebben onderschat (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 1 maart). Hipparcos (1989-1993) had van een groot aantal sterren meerdere malen heel nauwkeurig de positie aan de hemel gemeten. Heel kleine, periodieke 'wiebelingen' in deze posities weerspiegelen de jaarlijkse beweging van de aarde rond de zon en maken het zo mogelijk de afstand tot die sterren te bepalen: hoe groter de afstand, des te kleiner de wiebeling ofwel parallax. Hans Schrijver van de Stichting Ruimte-Onderzoek Nederland en zijn in Londen en Garching werkende collega's René Oudmaijer en Martin Groenewegen hebben het statistische effect bestudeerd dat de neiging heeft deze parallaxen altijd wat groter te doen lijken.

Dit hangt samen met het feit dat er in een gemeten parallax altijd een bepaalde onzekerheid zit. Bij een statistische verwerking van parallax-metingen kunnen zowel sterren die iets dichterbij staan als sterren die iets verder weg staan in dit onzekerheidsgebied sluipen. De invloed van sterren voorbij die afstand is groter omdat hun aantal groter is: het ruimte-volume groeit immers bij het toenemen van de afstand. Dit statistische effect maakt dat gemeten parallaxen gemiddeld wat te groot uitvallen, waardoor de hieruit afgeleide afstanden en helderheden van de betreffende sterren gemiddeld wat te klein worden.

De drie astronomen hebben dit effect duidelijk kunnen aantonen in de metingen van de Hipparcos-sateliet. In de Monthly Notices of the Royal Astronomical Society laten zij zien dat de maatlat die Feast en Catchpole vorig jaar presenteerden nu weer ongeveer zeven procent moet worden ingekrompen. (George Beekman)