Storm uit een blauwe harp; De muzikale reizen van Elisabeth Valletti

De Franse Elisabeth Valletti speelt harp, waarbij ze klassieke invloeden vermengt met reggae en hiphop. Ook veroorzaakt ze onweer op haar snaren. Moeder was ze en muzieklerares, tot een platenmaatschappij haar hoorde spelen. “Binnen een week had ik een contract en besloot ik naar Londen te verhuizen.”

Elisabeth Valletti: Innocenti (Colombe D'or, Universal Music). Op dit moment toert Valletti (solo) door Europa, in het voorprogramma van Kitaro. Op 29 maart treedt ze op in de Rai in Amsterdam.

Vlak voor Notting Hill Gate stopt de bus ineens en ik val bijna van de bank. 'Kensington Gardens', roept de conducteur. Ik kijk op. De kale zwarte bomen in de verte verraden dat het winter is. Het is dinsdagmorgen. Een graad of elf, twaalf. Mistig geel licht hangt laag boven de bleke velden. Er zijn bijna geen mensen in het park. Vanzelf moet ik aan de avond tevoren denken, aan het concert dat de Franse harpiste en zangeres Elisabeth Valletti gaf in het Bloomsbury Theatre.

Achter Elisabeth en haar band (twee zangeressen, een drummer, een keyboardspeler en basklarinettist) werden dia's geprojecteerd. Onduidelijke beelden waren het, die aan de woestijn deden denken en aan hitte en stilte. Eindeloze vlaktes met geel zand als begeleiding voor het hypnotiserende geluid van de electronische harp van Valletti, ook al werd dat geluid keer op keer ontregeld door strakke drumritmes. 'The seaweed wrapped around / Ivory Towers / Sculped by the hermits / On the ancient desert' zong ze met een glasheldere stem. Om even later moeiteloos over te gaan op het Italiaans: 'Vedi tutti quest innocenti / Che se ne vanno, se ne vanno...'

Haar dromerige composities voerden je weg uit het donkere theater in de Londense studentenwijk. Alsof je overal kon zijn.

De bus trekt op en rijdt in slakkegang richting Notting Hill Gate, waar ik om één uur een afspraak heb met Valletti. Weg is het park met de lege velden. Het grauwe geronk van de motor brengt me terug in de stad. Londen.

Elisabeth Valletti is een kleine, tengere vrouw. Ze heeft fijne gelaatstrekken en haar bewegingen zijn elegant. Ze praat vlekkeloos Engels met een zwaar Frans accent en soms formuleert ze zo zorgvuldig dat haar stem wegzakt en ze nauwelijks te verstaan is. Ze klinkt heel anders dan wanneer ze op het podium staat en zingt en harp speelt en haar mede-bandleden aangeeft welke richting de muziek op moet gaan. Dan is ze volledig op haar gemak.

Valletti is nog nauwelijks bekend in Nederland en Europa, ondanks bijdragen aan albums van Leonard Cohen (I'm Your Man '88) en Hector Zazou en Jean-Philippe Rykiel (Nunc Music '91). Ze is 41 jaar en pas een half jaar geleden debuteerde ze in Engeland met haar album Innocenti, dat onlangs in ons land werd uitgebracht.

Boetieks

Notting Hill Gate heeft iets van een dorp. Er zijn veel kleine winkels en eethuisjes en hippe boetieks en het gegil en gedreun van het verkeer dat door de hoofdstraat raast, blijft op afstand. Je hoort het wel, maar meer als achtergrondgeluid.

Elisabeth Valletti woont hier sinds een half jaar, een paar straten van het muziekuitgevershuis Blue Mountain Music vandaan en dat is prettig, vindt Valletti, want ze kan repeteren in de kelder van het kantoor en ze ontmoet telkens nieuwe muzikanten uit allerlei richtingen. Reggae, drum 'n' bass, rock. Het werkt alleen maar inspirerend voor haar muziek, die niet in één categorie is onder te brengen. Zo nam ze onlangs hiphopritmes op voor een 'backing track' die ze gebruikt bij haar solo-optredens. Ze wil ze onder een liefdesliedje zetten waarbij ze zelf zingt en harp speelt. “Ik houd van ritme”, zegt Valletti, “het houdt de muziek op de grond en tegelijkertijd, wanneer drums goed bespeeld worden, lijkt het of het geluid gaat vliegen. Het is een tapijt, een vliegend tapijt.”

We praten in de oefenruimte in het kantoor van Blue Mountain Music. Behalve versterkers en geluidsboxen en een drumstel, staan er een paar comfortabele leren banken en een poolbiljart. Het licht is gedempt, het maakt niet uit of het hier dag of nacht is. Twee jonge rastafari spelen pool maar zodra we beginnnen te praten, pakken ze beleefd hun gitaarkoffers en vertrekken.

Het leven van Valletti is binnen één jaar compleet overhoop gehaald. Vorig jaar woonde ze nog in Parijs en gaf ze harples aan kinderen op één van de Parijse conservatoria. De muziek voor Innocenti was allang klaar, maar het kostte tijd een platenmaatschappij te vinden die er geld in wilde investeren. Ondertussen was Elisabeth Valletti muziekjuf. “Het liefste was ik de straat op gegaan om te spelen, zo ongeduldig werd ik, maar dat paste niet bij mijn werk. Voor mijn leerlingen was ik een dame. En toen belde Blue Mountain. Binnen een week had ik een contract en besloot ik naar Londen te verhuizen.”

De muziek op Innocenti is één en al sfeer. Daardoor lijkt het alsof de nummers soms geen duidelijk begin of einde hebben. Als een stemming neemt de muziek bezit van je. Innocenti roept associaties op met de woestijn en met Egypte en met de sprookjes van duizend en één nacht. Tegelijkertijd klinkt de muziek Europees en vertrouwd. Het is geen pop of folk en ook geen puur klassieke muziek.

Het album opent met 'Credis', en tijdens het concert in Londen begint Valletti daar ook mee. Wat onwennig schuift ze heen en weer op haar kruk. Haalt een hand door haar blonde haar. Ze draagt een glinsterend gouden truitje met een zwart vestje erover. Of ze bang was teveel op te vallen. Links en rechts van haar staat een enorme harp. Ze knikt naar de zangeressen: 'One, two, three, four'. Haar vingers raken de blauwe harp aan en het electronische geluid veroorzaakt een soort storm, een dreigend geluid dat niets te maken heeft met het engelachtige imago van het instrument. De twee zangeressen beginnen te zingen en Valletti verwisselt de blauwe harp voor haar andere, Keltische, harp. Ze zingt. 'The red shining full moon was a dreamland'. Een sterke kristalheldere stem. Een gordijn van geluid, van sfeer. Eindeloos worden de woorden herhaald en de stemmen versmelten met de klanken van de harp.

Behalve de harp, is de basklarinet van Renaud Pion nadrukkelijk te horen op Innocenti. Het is een melancholiek geluid dat aan hout doet denken en aan zand. Op een van de liedjes, het instrumentale 'Chariots', is het of Pion een slang uit een mand wil lokken, zo bezwerend en melodieus klinkt de muziek. Oosters, net als sommige andere composities op het album. Elisabeth Valletti: “Mensen vertellen me dat de muziek nomadisch klinkt en dat past bij me. Ik heb altijd getrokken. Op mijn zestiende kreeg ik een beurs om te studeren in de Verenigde Staten en vanaf die tijd heb ik overal en nergens gewoond.”

Detectives

Ze groeide op in Marseille. Haar moeder onderwees harp en piano aan het conservatorium in de stad en haar Italiaanse vader schreef 'hardboiled' detectiveverhalen. Ze waren tamelijk arm. Met z'n vieren (Valletti heeft nog een broer) bewoonde het gezin een tweekamerflat en daar moesten ook nog een piano en een harp bij. Valletti: “Voor mij was het volkomen gewoon om harp te gaan spelen. Als kind dacht ik dat iedereen thuis een harp had.” Ze werd klassiek opgeleid aan het conservatorium van Marseille. Op haar dertiende won ze een grote prijs voor haar harpspel. Toch kwam het niet in haar op om van de muziek haar beroep te maken. Muziek was zoiets als ademhalen, het hoorde bij het leven, maar aan haar moeder zag ze hoe moeilijk het was er van rond te komen. Bovendien wilde haar vader dat ze diploma's haalde. Ze ging filmwetenschappen en psychologie studeren in Philadelphia en daar, zo ver van huis, waren geen harpen voor handen. En reizen met zo'n enorm instrument was onhandig. “Ik kocht een gitaar en speelde en zong. Zo maakte ik mijn eerste liedjes. Niks bijzonders. I love you, I miss you, drie accoorden. Maar het was wel een bevrijding. Ik kon zingen, ontdekte ik. En ik speelde met mensen die soms geen noot konden lezen, maar die wel popmuziek maakten of underground jazz speelden. Het is voor iemand die klassiek is opgeleid heel vreemd, dat je met twee of drie accoorden een nummer kunt maken. Tot dan toe had ik Beethoven, Mozart, Bach als voorbeelden gehad en dan laat je het wel uit je hoofd om aan componeren te denken.”

Terug in Frankrijk werd ze zwanger en voor haar twintigste was ze moeder. Ze kocht een kleine Keltische harp en speelde in restaurants en cabarets in Parijs en München en op Ibiza. Haar dochter Jeanne nam ze altijd mee. Later reisde ze door Duitsland om samen panfluitist Jean-Claude Mara in kerken op te treden. En ze gaf les aan het conservatorium in Parijs. “Het woord carrière bestond niet voor mij. Ik zorgde in mijn eentje voor mijn dochter en moest werken om de huur te betalen en te eten. Maar ik bleef altijd muziek maken, componeren. Voor mezelf.” Ze vond een baantje als assistente van de Franse muziekproducer Jean-Michel Reusser. Regelwerk was het, telefoneren, typen, faxen versturen. Toen Reusser werkte aan het album Nunc Music met Hector Zazou en Jean-Philippe Rykiel, vroeg hij Elisabeth een liedje te spelen. Het was 'Credis'. Valletti: “De reacties waren zo goed, dat ik voor het eerst dacht aan een eigen album. Ik had uren muziek op band staan. Alleen had ik nooit gedacht dat het iemand zou interesseren.”

Tokkelen

Het Bloomsbury Theatre op maandagavond. Het podium heeft de kleuren van een mediterraan eiland. Helder blauw en geel, net als de twee harpen van Elisbeth Valletti. Ze lacht nerveus wanneer ze van haar kruk opstaat en de zaal in kijkt. Heel even tokkelt ze op de gele Keltische harp. De hoge ronde noten trillen lang na in het grote theater. Ze zingt in het Italiaans. 'II tuo viso è un sogno di bruma d'oro / Che se ne va nella notte / Delle vite passate / Ti ho gia conosciuto / Forse cinquemilla anni fa...' (Je gezicht is een droom van gouden mist/die verdwijnt in de nacht/van voorbije levens/Ik heb je al gekend/misschien vijfduizend jaren her). Het klinkt oud, van een andere tijd. Totdat haar vingers over de snaren van de blauwe harp glijden. Weer dat stormachtige dreigende geluid dat je niet verwacht van een harp. Hij waarschuwt voor iets.

De blauwe harp is uniek, vertelt Valletti de volgende dag. Er is er maar één van op de wereld. Speciaal voor haar gemaakt door de Franse harpbouwer Camac. Het instrument werkt als een electrische gitaar. Het heeft geen klankkast. Valletti: “Ik hou ervan om met effectmachines te spelen. De mogelijkheden om geluiden te vervormen zijn eindeloos en het is mooi om dat te onderzoeken.” Ze aarzelt even. “Natuurlijk gaat er niets boven een akoestische klank. Maar juist omdat de harp zo'n romantisch instrument is, vind ik het spannend om nieuwe geluiden te verkennen en gebruiken.

“Mijn muziek is een collage. Ik weet nooit precies waar het vandaan komt. Pas achteraf kan ik zeggen: dat liedje gaat daar over. Als het al ergens over gaat. Het zijn meer impressies. Ik gebruik beelden en verhalen, zoals de woestijn in 'Credis', maar niet wanneer ik begin te werken. Tien jaar geleden zat ik in een bizarre liefdessituatie en om orde te scheppen in de emotionele chaos, maakte ik muziek. Ik had net een viersporenrecorder gekocht. Iedere ochtend zette ik hem aan en begon ik wat te zingen. De volgende dag zong ik er op een ander spoor iets overheen en de dag erna weer. Een melodie, een refrein, achtergrondstemmen, van alles. Ook harp. Na een tijdje ontstonden vanzelf de composities die later op Innocenti terecht kwamen.'

Toch verwijst de muziek op Innocenti ergens naar. De teksten in ieder geval. Zoals het titelnummer 'Innocenti'. Het klinkt lieflijk en romantisch. Maar de (weinige) tekst is een soort uitroep. 'Le massacre des innocents/ tous les jours, tous les secondes/ sans cesse, incessants, crevant l'ecrain /...pas de réponse.' Verwonderd zingt Valletti over onschuldige slachtoffers van honger.

Elisabeth Valletti: “Ik schrijf over dood, verlangen, liefde, over de verontwaardiging die ik voel als ik op televisie kinderen zinloos zie sterven. Heel gewoon allemaal. Cliché's. Daarom dacht ik ook dat het geen mens zou interesseren.” Maar Valletti zingt Innocenti in het Italiaans, niet in haar moedertaal Frans, ze zingt nooit in het Frans. Daardoor klinkt Innocenti niet larmoyant maar juist spannend en mysterieus.

Valletti: “Iemand zei dat ik me beter kon verbergen achter het Italiaans en Engels en misschien is dat zo. Woorden zijn belangrijk. Ze hebben betekenis, maar ze verhullen vaak ook iets. Ik gebruik woorden op een muzikale manier. Dan let ik op de klank en de kleur en het ritme.” Zingt: “You'll be burned by the sun and they'll bury you in the sands. Padah padah padah.” Ze lacht verontschuldigend. “Ik ben hopeloos romantisch. Ik vertel nooit verhalen die af zijn. De beelden die ik gebruik zijn meer symbolisch. Zoals de woestijn die steeds terugkomt. Voor mij staat de woestijn voor stilte en misschien ook wel voor een verlangen naar iets dat voorbij is en nooit meer terug komt. Ik ben een paar keer in de woestijn geweest. Een enorme schok was dat. In die stilte maakten mijn emoties een soort kettingreactie. Mijn muziek is emotioneel. Dat moet ook, vind ik.”

    • Christine Otten