Oscars zijn voor zielepoten; De nominaties voor de Academy Awards

Oscars zijn niet per se bestemd voor de beste films van het jaar. De meeste kans maken films die de Hollywood-ideologie goed weerspiegelen. Daarom wordt 'Titanic' op de uitreiking, maandag, vast de grote winnaar en moet het raar lopen wil Mike van Diems 'Karakter' geen beeldje krijgen.

De Oscar-uitreiking wordt dinsdagochtend rechtstreeks uitgezonden op BBC 2, vanaf 03.00u.

Gloria, een twaalfjarige scholiere uit het Italiaanse Castelfranco Emilia, heeft al 47 keer de film Titanic gezien. Elke dag besteedt zij volgens persbureau ANSA opnieuw drieëneenhalf uur aan de ondergang van de oceaanstomer. Gloria houdt van Leonardo di Caprio, de jonge held van de film, maar ook 'van het verhaal en van de zee'. Titanic van de Canadese regisseur James Cameron werd in veertien categorieën voor een Oscar voorgedragen. Di Caprio is niet genomineerd, evenmin als het scenario.

Het overslaan van Leonardo di Caprio beantwoordt volledig aan de interne logica van Hollywood. Di Caprio is een aantrekkelijke ster die goed kan acteren, maar voor een Oscar is vooral zieligheid of excentriciteit vereist. Van de tien laatste winnaars van een 'Oscar voor de beste acteur' waren er acht respectievelijk zwaar neurotisch, suïcidaal alcoholist, zwakbegaafd, aidspatiënt, blind, kannibaal, spastisch en autistisch. Dit jaar spelen de vijf genomineerde acteurs een onaangepast genie (Matt Damon), een gevaarlijke evangelist (Robert Duvall), een zwijgzame imker (Peter Fonda), een dwangneurotische misantroop (Jack Nicholson) en een megalomane Hollywoodproducent (Dustin Hoffman). Het zou van zelfinzicht getuigen als de leden van de Academy of Motion Picture Arts and Sciences de handicap van Hoffman zouden prefereren, maar waarschijnlijk wordt het een nek-aan-nekrace tussen de twee personages die in beeld een psychiater bezoeken, Damon en Nicholson.

In de Weltanschauung van Hollywood is een film goed wanneer er geld mee verdiend wordt, maar voortreffelijk als er een goede zaak mee wordt gediend en een zielige mensensoort zich emanciperen kan. Het gebeurt bijna nooit dat de meest lucratieve film van het jaar ook de meeste Oscars wint. Titanic is een uitzondering: uitgedrukt in dollars is de film de grootste hit aller tijden. Jack Valenti, voorzitter van de Motion Picture Association of America (MPAA), vergeleek de film afgelopen week met de komeet van Halley, die ook niet elk jaar voorbijkomt. Hij bedoelde daarmee de producenten af te remmen, die nu denken dat een budget van meer dan 200 miljoen dollar - Titanic is ook de duurste film aller tijden - een garantie vormt voor succes. Het is juist in het belang van de studio's dat de productiekosten lager worden. Gemiddeld kost een Hollywoodfilm nu 75,6 miljoen dollar. Daarvan wordt 22 miljoen aan publiciteit en marketing besteed.

Vorig jaar werden verschillende Oscars gewonnen door The English Patient en enkele andere voor een relatief laag budget gemaakte films van kleine maatschappijen, en die trend kwam Valenti goed van pas. James Cameron logenstraft als producent en regisseur van Titanic juist die wijsheid. Aan de andere kant is die eigenwijsheid op zichzelf ook een reden om in de Oscarverkiezingen te winnen: een film die onder grote tegenslagen tot stand gekomen is, heeft bij de leden van de Academy meestal een streepje voor.

Het valt dus te verwachten dat Titanic dit jaar het grootste deel van zijn veertien Oscarnominaties zal weten te verzilveren. Bij nadere beschouwing van de categorieën vallen waarschijnlijk alleen 'beste actrice' (Kate Winslet is ook weer te weinig zielig of opvallend) en een of twee technische prijzen af. Met tien tot twaalf Oscars bedreigt Titanic dus het record van elf Oscars voor Ben Hur in 1959.

De meest lucratieve film van het jaar in de verhouding kosten-baten komt echter niet uit Hollywood, dat weet Valenti maar al te goed. De in vier categorieën voor een Oscar genomineerde Engelse komedie The Full Monty over werkloze arbeiders uit Sheffield die een mannelijke striptease-act instuderen, kostte slechts drie miljoen dollar en bracht ruim tweehonderd miljoen dollar op. Zo'n film valt moeilijk te imiteren door Hollywood, en het is evenmin waarschijnlijk dat na Anthony Minghella (The English Patient) voor het tweede achtereenvolgende jaar een jonge, onbekende Engelse regisseur van Italiaanse afkomst de Oscar voor de beste regie wint.

Armelui

Bij het toekennen van de Oscars gaat de voorkeur meestal uit naar relatief maatschappelijk geëngageerde films, mits deze een oplossing bieden. Wilskracht, fantasie, vermogen tot dromen en geloof in kleine en grote wonderen zijn in dat opzicht de sleutelbegrippen. Oscarwinnaars zijn niet per definitie de beste films van het jaar, maar films die het best de ideologie van Hollywood weerspiegelen. Als zo'n film ook zelf nog eens tot stand is gekomen door afwijzingen en cynisme van potentiële geldschieters te trotseren, (The English Patient, Titanic en Good Will Hunting horen in die categorie thuis), dan geeft een bekroning de stemhebbende leden van de Academy een dubbel goed gevoel.

Nadere beschouwing van de vijf als beste film genomineerde films leert dat de kloof tussen arm en rijk in vier daarvan een belangrijk thema vormt. Hollywoods favoriete handicap van het jaar is gebrek aan geld, ook al maakt geld niet gelukkig.

Met uitzondering van L.A. Confidential, de verfilming door Curtis Hanson van een roman noir van James Ellroy met macht en corruptie als thema, gaan de genomineerde films alle over de dromen van armelui. As Good As It Gets van James L. Brooks is een zwarte komedie over de eenzaamheid van een pathetische mensenhater (Jack Nicholson), maar de belangrijkste zijlijn is zijn liefde voor een gesjochten serveerster (Helen Hunt), die zich geen goede medische verzorging voor haar astmatische zoontje kan veroorloven. In een niet geheel van eigenbelang gespeende geste stuurt Nicholson haar een door hem betaalde goede arts op het dak. De scène waarin de moeder zich vol ongeloof realiseert dat dit wel eens het einde van haar gesappel zou kunnen betekenen, is het keerpunt van de film. De kijker voelt zich op dat moment ook betoverd, door de goede wil van nurks Nicholson en de gelukzaligheid van Hunt.

Ook de vervulling van de droom van de werklozen in The Full Monty heeft een sprookjesachtig karakter. De omslagscène is, als in een musical, niet-realistisch gefilmd. Wachtend in de rij voor hun uitkering oefenen de hoofdpersonen hun danspasjes. Ze tonen daarmee aan hoe sterk ze onderling verbonden zijn in hun wilskracht om boven hun miezerige bestaan uit te steken, al is het maar voor één enkele voorstelling.

Good Will Hunting van Gus Van Sant drijft volledig op het feel-good-gevoel, dat de onverwachte doorbreking van een klassentegenstelling kan bewerkstelligen. Het ideale decor is de stad Boston, waar twee werelden gescheiden naast elkaar bestaan: die van de jeunesse dorée die aan een topuniversiteit studeert en die van Will Hunting (Matt Damon), opgegroeid aan de verkeerde kant van de spoorbaan. Hij maakt de gangen schoon van het Massachusetts Institute for Technology (MIT); leunend op zijn bezem lost hij moeiteloos het wiskundige probleem op dat een wiskundeprofessor als uitdaging aan de bollebozen onder zijn studenten op een schoolbord heeft geschreven. Will Hunting is een genie, maar ook een asociale vechtersbaas, vol woede jegens de samenleving. Onder de hoede van de professor en een ook al uit een achterbuurt afkomstige psychotherapeut (Robin Williams), blijkt de tegenstelling tussen arm en rijk ook in dit geval overbrugbaar. Dat blijkt ook in Titanic, alleen wordt dat door regisseur Cameron onverwachts benadrukt: de eeuwige liefde, in dit geval tussen een uitgehuwelijkte society-dochter (Kate Winslet) en een rebelse derdeklaspassagier (Di Caprio), overwint alles, zelfs de dood.

Bekroning

Ook bij de toekenning van de Oscar voor de beste niet-Engelstalige film, waarvoor minder en relatief oudere leden stemmen dan in de andere categorieën, speelt een belangrijke rol of de kandidaat-film de taal van Hollywood spreekt. Een bekroning van het Nederlandse Karakter, speelfilmdebuut van debutant Mike van Diem, zou passen in de ideologie van de Hollywoodpopulatie. Bovendien spreekt Karakter bij uitstek de beeldtaal die daar zeer op prijs wordt gesteld: bravoure in de vormgeving, ruimhartige toepassing van filmcliché's (zoals donder en bliksem ter onderstreping van dramatische hoogtepunten) en een jonge held die vele tegenslagen overbrugt en uiteindelijk omhoog kruipt uit de sloppen van het vooroorlogse Rotterdam om zijn wrede vader te trotseren.

Onder de vijf genomineerde niet-Engelstalige films zijn er meer die uit het juiste hout gesneden zijn. De Duitse inzending Jenseits der Stille van Caroline Link, over de strijd die een dochter van dove ouders moet voeren voor emotionele onafhankelijkheid, kiest aan het slot ook voor het geloof in wonderen, als de dove muziekhater, die zich altijd verzet heeft tegen de klarinetcarrière van zijn dochter, haar gebarend van zijn steun verzekert bij het toelatingsexamen voor het conservatorium. Toch moet het wel heel raar gaan, gezien de meerwaarde aan filmische verbeeldingskracht in Karakter, als niet voor de derde keer in twaalf jaar een Nederlandse film met een Oscar naar huis gaat.

Betekent deze voorkeur van de Hollywoodgemeenschap voor Nederlandse films nu dat hier na Amerika de beste films gemaakt worden? Op zichzelf niet. Er is sprake van affiniteit tussen Hollywood en de Nederlandse film, getuige ook de positie van Paul Verhoeven en Jan de Bont in het mekka van de filmindustrie. Belangrijker is wellicht dat de Nederlandse filmgemeenschap er steeds beter in slaagt de juiste film op de juiste plaats te lanceren: Left Luggage van Jeroen Krabbé op het festival van Berlijn, Kleine Teun van Alex van Warmerdam op het auteursgerichte festival van Cannes of Venetië en Karakter bij de Oscars. Het had maar een haartje gescheeld of niet Karakter, maar het veel minder kansrijke All Stars was ingezonden naar Hollywood. Langzaam beginnen we het te leren en langzaam begint zich ook in de breedte af te tekenen hoe sterk en gevarieerd het aanbod aan Nederlandse films aan het worden is. Groeiend zelfvertrouwen van de Nederlandse filmprofessionals kan ook leiden tot een meer volwassen en genuanceerde houding ten aanzien van kritiek. Net als de vorige Nederlandse Oscarwinnaars De aanslag en Antonia vind ik Karakter een verre van ideale film, maar wel is hij geknipt als Oscarkandidaat. Het winnen van een Oscar is namelijk niet het ultieme argument voor de kwaliteit van een film, maar een blijk van gevoel voor de smaak van Hollywood. Dat is getalsmatig in de wereld de dominante smaak, maar ik sla toch de bekroning van Nederlandse films op festivals van Rotterdam, Berlijn, Cannes en Venetië hoger aan. Nu gelijktijdig ook dat laatste lijkt te gaan lukken, is er geen reden meer voor zure opmerkingen over de stand van zaken in de Nederlandse film.

Genomineerd voor beste film

As Good As It Gets

The Full Monty

Good Will Hunting

L.A. Confidential

Titanic

Genomineerd voor beste regisseur

James Cameron ('Titanic')

Peter Cattaneo ('The Full Monty')

Atom Egoyan ('The Sweet Hereafter')

Curtis Hanson ('L.A. Confidential')

Gus Van Sant jr. ('Good Will Hunting')

Genomineerd voor beste acteur

Matt Damon ('Good Will Hunting')

Robert Duvall ('The Apostle')

Peter Fonda ('Ulee's Gold')

Dustin Hoffman ('Wag the Dog')

Jack Nicholson ('As Good As It Gets')

Genomineerd voor beste actrice

Helena Bonham-Carter

('The Wings of the Dove')

Julie Christie ('Afterglow')

Dame Judi Dench ('Mrs. Brown')

Helen Hunt ('As Good As It Gets')

Kate Winslet ('Titanic')

Films met meeste nominaties

Titanic 14

Good Will Hunting 9

L.A. Confidential 9

As Good As It Gets 7

The Full Monty 4

Amistad 4

Kundun 4

The Wings of the Dove 4

Genomineerd voor beste niet-Engelstalige film

Jenseits der Stille (Caroline Link, Duitsland)

Karakter (Mike van Diem, Nederland)

O que é isso, companheiro?/Four Days

in September (Bruno Barreto, Brazilië)

Secretos del corazón

(Montxo Armendariz, Spanje)

Vor/The Thief (Pavel Tsjoechrai, Rusland)