De dromen van vijf vrouwen

Voorstelling: Vrouwen van Ibsen naar Lou Salomé door Onafhankelijk Toneel. Regie: Mirjam Koen. Vormgeving: Anne Karin ten Bosch. Spel: Ruurt De Maesschalck, Ria Eimers, Joke Tjalsma, José Kuijpers, Pauline Kalker. Gezien: 19/3 O.T. Theater a/d Müllerpier Rotterdam, aldaar t/m 19/4. Inl. (010) 476 90 29.

Alsof het zo is afgesproken gaan de laatste tijd bij verschillende gezelschappen stukken van Ibsen in première. Het Onafhankelijk Toneel voorziet zelfs in een spoedcursus Ibsen met de productie Vrouwen van Ibsen die in drie uur tijd vijf stukken van de schrijver behandelt. De voorstelling is een collage van teksten: scènes uit zijn beroemde familiedrama's, gecombineerd met fragmenten uit het boek Henrik Ibsen's Frauengestalten van Lou Andreas-Salomé.

De compilatie van beelden en scènes die het Onafhankelijk Toneel op basis van dit materiaal heeft gemaakt biedt een portret van vijf door Ibsen beschreven vrouwenfiguren. Als leidraad diende daarbij de in 1892 verschenen essays van Lou Salomé die in haar boek de positie van Nora (Een poppenhuis), mevrouw Alving (Spoken), Hedda (Hedda Gabler), Rebecca (Rosmersholm) en Hedwig (De wilde eend) analyseert. Ze herkent in de personages een drang naar vrijheid en onafhankelijkheid die ze zelf ook had, maar waar vrouwen eind vorige eeuw vaak geen gehoor aan konden geven zonder dat hen dat in conflict bracht met de burgerlijke moraal.

In navolging van Salomé tonen regisseuse Mirjam Koen en vijf spelers - die Hedwig hebben vervangen door Rita uit Kleine Eyolf - vrouwen die heen en weer geslingerd worden tussen hun eigen dromen en verlangens aan de ene kant en de werkelijkheid met haar conventies en verplichtingen aan de andere kant. De vrouwen zijn gebonden door huwelijk en/of moederschap, ze kunnen niet ongestraft zichzelf zijn; het gevolg is verveling, onvrede en een algeheel gevoel van onbehagen en beklemming. Het is niet alleen een dilemma van honderd jaar geleden maar ook nu herkenbaar, laat Koen zien en de spelers zijn dan ook modern gekleed.

Ondanks de dramatiek van het gegeven is de voorstelling licht en rustig van toon, op het afstandelijke af. Emoties krijgen in het spel zo weinig nadruk dat vervlakking op de loer ligt. Bevreemdend zijn de microfoons terzijde van het toneel waarachter soms een tekst van Ibsen wordt voorgelezen. De onderkoelde benadering was mij op den duur te monotoon en ik schrok dan ook op van een onverwachte woede-uitbarsting aan het eind.

Het probleem in het begin is het uit elkaar houden van de vijf verschillende vrouwen die niets met elkaar te maken hebben en die steeds om beurten het woord nemen. Er zijn vier actrices en één acteur (Ruurt De Maesschalck) die ieder een vrouw voor hun rekening nemen en daarnaast nog diverse kleine rolletjes spelen. Ze komen en gaan via deuren in een wand van triplex en glas, die over de breedte van het podium is opgesteld.

De korte scènes waarin gespeelde fragmenten uit de toneelstukken soepel aangevuld worden door gedachten die Salomé de personages in de mond legt, geven de voorstelling een brokkelige structuur. Het is een vermoeiende constructie maar het telkens overspringen naar andere figuren en situaties maakt de enscenering ook levendig en na verloop van tijd zie je lijnen en overeenkomsten. Na de pauze krijgt de voorstelling letterlijk steeds meer perspectief: in plaats van de wand met deuren zijn er gordijnen die, als ze zijn weggeschoven, twee grote plankiers vrijlaten met daarop een aantal afgezaagde boomstammen - een symbool voor de levens van de in hun vrijheidsdrang beknotte individuen?

Het portret van de vrouwen is dankzij de gekozen fragmenten uit de toneelstukken en Salomé's commentaar op de situatie van de personages zorgvuldig opgebouwd, maar al dat zappen op het toneel doet na een poosje toch verlangen naar een ouderwetse enscenering van één verhaal dat niet steeds door andere verhalen onderbroken wordt.

    • Noor Hellmann