Criminoloog: topcrimineel lijkt op topmanager

ROTTERDAM, 20 MAART.Als een criminele organisatie een personeelsadvertentie zou plaatsen om een nieuwe leider te vinden, zou deze opvallend lijken op een vacature voor een topmanager in het bedrijfsleven.

Dit stelde de Utrechtse hoogleraar criminologie gisteren in zijn Duijkerlezing aan de Universiteit van Amsterdam. Het psychologisch profiel van topmanagers en criminelen die leiding geven aan een bende komen volgens hem opvallend overeen.

Op basis van de omschrijving van georganiseerde misdaad die is gehanteerd door de Parlementaire Enquêtecommissie Opsporingsmethoden geeft Bovenkerk een functiebeschrijving voor het leiderschap van een criminele organisatie. Een topcrimineel moet leiding geven aan groepen en de wens hebben hoge winsten te maken met activiteiten die ernstige gevolgen hebben voor de samenleving. Ook moet de topcrimineel in staat zijn illegale activiteiten af te schermen door middel van corruptie en bereid zijn fysiek geweld te gebruiken.

Het ongebreideld streven naar winst onderscheidt de crimineel niet van de topmanager, aldus Bovenkerk. Hij verwijst onder meer naar optieregelingen voor managers, die door premier Kok een vorm van “exhibitionistische verrijking” zijn genoemd. Ook voor ernstige gevolgen voor de samenleving schrikt een topmanager niet terug. Bovenkerk noemt impliciet de saneringen van ex-Philipstopman Jan Timmer, ook wel “Jan de Slager” en “de killer” genoemd. Overigens blijkt hij in vergelijking met zijn opvolger (Cor Boonstra) “nog reuze mee te vallen”, aldus Bovenkerk.

Over de persoonlijkheidsstructuur van topcriminelen bestaat in de psychologische criminologie nog weinig inzicht, aldus Bovenkerk. In zijn poging een profiel te schetsen, maakte hij gebruik van criteria die worden gebruikt in persoonlijkheidstesten voor sollicitanten in het bedrijfsleven. Bovenkerk concludeert dat topcriminelen net als topmanagers extravert, dominant, doelmatig en bedachtzaam moeten zijn om de meeste kans op succes te hebben. Voor beide beroepsgroepen geldt ook dat altruïsme geen gewenste eigenschap is.

Sommige criminologen maken al geen onderscheid meer tussen activiteiten van criminele organisaties en corporate crime. “De aantasting van het publieke normbesef door een goedlopend, maar frauderend, concern gaat vermoedelijk verder dan die van een misdaadbende”, beaamt Bovenkerk. Toch wenst hij het onderscheid te handhaven, omdat criminele organisaties bewust zijn opgericht om winst te maken door middel van het overtreden van de wet.

Het psychologisch portret van de topmanager en de topcrimineel verschilt volgens Bovenkerk vooralsnog alleen in de bereidheid ook intimidatie of geweld toe te passen.