'Monarchie past niet in democratie'; Gesprek met P.W.C. Akkermans

De discussie over nut en noodzaak van de monarchie in een democratie wordt niet alleen gevoerd in de besloten kring van enkele zakenlieden en journalisten. De rector-magnificus van de Erasmus Universiteit laat ook van zich horen.

DEN HAAG, 19 MAART. De monarchie past niet in een volwassen democratie en kan beter worden vervangen door een stelsel met een gekozen president. Bovendien wordt de positieve waarde die aan het koningshuis wordt toegeschreven als schepper van nationale symboliek en identiteit, schromelijk overdreven.

Die stellingen betrekt prof. dr. P.W.C. Akkermans, rector magnificus van de Erasmus Universiteit in Rotterdam deze maand in het universiteitsblad Erasmus Forum. Hoewel Akkermans, hoogleraar staats- en bestuursrecht, geen lid is van het zogeheten Republikeins Genootschap dat de opheffing van de monarchie nastreeft, doen zijn opvattigen denken aan die van het inmiddels roemruchte eet- en drinkgezelschap van oud-ondernemers en journalisten.

Akkermans sluit zich aan bij critici die al langer wijzen op het gebrek aan democratische controle op de beslissingen die de koning(in) tijdens kabinetsformaties neemt zoals de aanwijzing van een (in)formateur. “Enerzijds is hij onschendbaar, anderzijds heeft hij wel degelijk politieke invloed', aldus Akkermans. De rector heeft daarnaast ook zijn twijfels over de symbolische rol die de koningin speelt. “Op koninginnedag gaat ze naar mooi opgepoetste plattelandskernen waar voor die gelegenheid alle stoepranden zijn rechtgetrokken. Is dat dan een symboolfunctie?”, zo vraagt Akkermans zich in het unversiteistblad af. “Neem haar verjaardag onlangs. Het is toch onbegrijpelijk dat de vorstin de ode van het Amsterdamse volk heeft geweigerd. Je kunt dan moeilijk volhouden dat ze een symboolfunctie vervult. Ik had verwacht dat ze - al was het maar vijf minuten - in vol ornaat met hermelijnen mantel om de schouders en een kroon op het hoofd op het bordes van het paleis op de Dam zou verschijnen.”

In een toelichting op zijn uitspraken in het universiteitsblad zegt Akkermans zich erover te verbazen dat de monarchie niet meer inzet van controverse en debat is. “De monarchie mag dan geen twistpunt zijn, een vreemd element is het wél”, zegt hij. “Het opvolgingssysteem van genetische toevalligheid waarbij een troonopvolger eigenlijk alleen van de troon kan afkomen door zijn huwelijksplannen niet aan het parlement voor te leggen, vind ik inhumaan. Het past meer in een autoritair systeem dan binnen een volwassen democratie.”

Wat is uw alternatief?

“De gekozen president, die niet tegelijkertijd leiding geeft aan het kabinet. Want als dat wel het geval is, zoals in Amerika, zie je het fout gaan zoals nu onder Clinton het geval is. Ik zie een systeem voor me zoals dat in Duitsland bestaat, en ik denk aan mensen als Richard von Weiszäcker die groot gezag had.

“Je hebt iemand nodig die enerzijds boven de partijen staat en met een zeker gezag kan spreken, maar die anderzijds ook verantwoording kan afleggen aan de kiezer. Als de gekozen president fouten maakt, wordt hij weggevaagd bij de volgende verkiezingen. Als onze koningin fouten maakt, wordt dat met goedvinden van onze politici weggemoffeld in het geheim van het paleis Noordeinde of het Huis Ten Bosch, Ook deze regering vertoont wat dat betreft weinig ruggengraat tegenover de koningin. Ze speelt ministers genadeloos tegen elkaar uit om haar zin te krijgen. Kijk maar naar de discussie over het voortbestaan van het vliegveld Valkenburg, waar de koninklijke familie volgens bepaalde publicaties in de pers belang bij zou hebben. Niemand kan de koningin daar openlijk over ter verantwoording roepen, of durft dat te doen, ook D66 niet die de democratie altijd hoog in het vaandel zegt te voeren.”

Is een monarchie met haar rijke geschiedenis niet een betere leverancier van de rituelen en symbolen waaraan de huidige democratie kennelijk behoefte heeft, dan een gekozen president?

“Als leverancier van glamour en glitter? Jazeker, maar verder? De monarchie wordt vaak gelegitimeerd met het argument dat ze samenhang en continuïteit in een snel veranderende omgeving zou bieden. Ik vind dat een absurde redenering. Want als dat waar is, moeten we voortaan ook provinciale en lokale bestuurdersposten zoals de burgemeesterschappen en de posities van commissaris van de koningin reserveren voor een vooraanstaande familie. Maar dat doen we toch ook niet, terwijl er ook op lokaal vlak allerlei dingen in hoog tempo veranderen die de behoefte aan een houvast laten ontstaan.”

De Europese eenwording zou ook de behoefte aan nationale symboliek en samenhang versterken, en daarmee aan een actieve rol van de monarchie. U ziet die behoefte niet?

“Nee, ik vind de monarchie juist heel slecht passen bij de Europese eenwording. De Nederlandse taal en cultuur kunnen die samenhang en identiteit veel beter bieden. Als je de koningin die rol geeft, kun je invulling van de monarchie beter overlaten aan de toeristenindustrie. Het koningsschap komt dan op dezelfde lijn te staan als de klompen, de draaimolens en het Oranje voetbalshirtje.”

Wilt u de monarchie per direct afschaffen?

“Nee, zo werken die dingen niet. Een bepaalde gebeurtenis moet daar aanleiding toe geven. De Lockheed-affaire in de jaren zeventig met prins Bernhard zou er zo één kunnen zijn geweest. Misschien dat deze koningin nog iets doms doet, dan zou dat alsnog tot afschaffing kunnen leiden.”