Het Westen verraadt de dissidenten; Wei Jingsheng over knieval VS, Europa

Eind jaren '70 werd de elektricien Wei Jingsheng veroordeeld om zijn betrokkenheid bij de beweging van de 'Democratische Muur'. Met een onderbreking van een half jaar heeft hij bijna 18 jaar in gevangenschap doorgebracht. Afgelopen november mocht China's beroemdste dissident vertrekken naar de VS. Hij is nog steeds ongebroken, maar wel diep teleurgesteld.

BRUSSEL, 17 MAART. Op de oude foto's van Amnesty International ziet hij er jonger uit, maar zijn ogen staan nog even vriendelijk. De woorden die hij zijn tolk laat vertalen, zijn evenwel keihard. Wei Jingsheng, de 47-jarige dissident die vorig jaar november om medische redenen werd vrijgelaten en sindsdien als balling in de Verenigde Staten leeft, doet geen moeite zijn “teleurstelling” en “ergernis” te verbloemen over de recente knieval die het vrije Westen in zijn opvatting heeft gemaakt voor het communistische regime in Peking.

Vorige maand besloten de lidstaten van de Europese Unie niet langer mee te werken aan de jaarlijkse indiening van een resolutie in de mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties om China te veroordelen wegens het schenden van de mensenrechten. Deze week maakten de VS bekend het voorbeeld van de EU te volgen. Bovendien zal president Clinton waarschijnlijk deze zomer een bezoek te brengen aan China.

Wei - die vorige week in Londen met de Britse minister van Buitenlandse Zaken, Cook, sprak en die nu in Brussel is voor gesprekken met onder andere de Chinese gemeenschap, Europees commissaris Sir Leon Brittan en met Europarlementariërs - noemt de nieuwe houding van een 'constructieve benadering' een dwaasheid die de Chinese regering in de kaart speelt. “Dit wordt door de communistische partij als signaal gezien dat ze zich geen zorgen meer hoeft te maken over internationale druk. Het gevolg zal zijn dat de onderdrukking van de dissidentenbeweging in China zal worden opgevoerd. Recente arrestaties van dissidenten in Peking en Shanghai wijzen daar op.”

Wei kan zich niet voorstellen dat de Westerse leiders zich blind laten leiden door economisch gewin. “De Chinese leiders stellen China voor als een grote taart. Denken de politici echt dat zij die hele taart krijgen? Elk land krijgt natuuurlijk maar een deel, die orders zouden ze heus ook wel hebben gekregen als ze vast hadden gehouden aan hun principes. Ik heb de indruk dat veel Westerse politici, onder invloed van het bedrijfsleven, persoonlijke belangen hebben bij toegang tot de Chinese markt. Ze laten zien dat ze zich, tegen de publieke opinie in eigen land in, niet langer bekommeren om de mensenrechten.”

“Ik heb het Cook gevraagd, en ook Sir Leon Brittan, maar ik krijg geen enkele geloofwaardige verklaring. Cook gaf andere EU-lidstaten de schuld: 'Als zij niet mee willen werken (aan een VN-resolutie) heeft het voor ons ook geen zin', zei hij. Brittan zei dat de EU haar houding ten opzichte van de mensenrechten in China niet heeft gewijzigd en dat de EU andere wegen zoekt om haar bezorgdheid tot uitdrukking te brengen. Dus het enige wat ik kan doen, is wachten tot de EU een nieuwe methode heeft gevonden om haar beleid uit te dragen. Nou, de communistische partij heeft die tijd niet nodig hoor. Zij kan nu vrij opereren, niet gehinderd door internationale bemoeienis.”

De VS en ook de EU zetten hun kaarten op 'stille diplomatie' om te pogen het veranderingsproces in China te ondersteunen. Dat kan toch ook werken?

“En als je de politici vraagt wat het resultaat is van de 'geheime dialoog', zijn ze niet in staat een duidelijk antwoord geven.”

Uw aanwezigheid is toch een duidelijk bewijs van de effectiviteit? Dat u vrij bent gekomen, komt door de inspanningen achter de schermen van de VS.

“Dat ik hier kan zitten, is het resultaat van vele jaren van volhardende en consistente internationale druk. Als men alleen mijn vrijlating claimt als een succes, dan vraag ik: is dat een overwinning voor het Westen of een overwinning voor de communisten, omdat ze daarmee voorkomen dat ze meer moeten doen?”

U werd door president Clinton ontvangen. Wat heeft hij u toegezegd?

“Hij gaf me de garantie dat wij zouden blijven samenwerken in de strijd voor democratie en verbetering van de mensenrechten in China. Hij sprak de hoop uit dat wij nauw contact zouden blijven houden.”

U heeft hem geen Amerikaans paspoort gevraagd?

“Nee. Mijn Chinese paspoort bezorgt mij soms grote problemen als ik op reis wil. Daarvoor zou ik graag een praktische oplossing vinden. Maar ik zal altijd een Chinees blijven en ik hoop dat ik nooit Amerikaans staatsburger wordt.”

Voelt u zich door Clinton in de steek gelaten, nu de Amerikaanse regering niet langer een VN-resolutie over de mensenrechten in China steunt en hij zelfs naar Peking gaat?

“Net als mijn landgenoten voel ik mij verraden. Het is alsof een vriend een verkeerde keuze heeft gemaakt en dat ik nu met mijn vriend moet praten om hem ervan te overtuigen andere keuzes te maken. In China bestaat weinig respect voor leiders uit de Derde Wereld die er de afgelopen jaren voor hebben gezorgd dat de VN-resolutie nooit werd aangenomen, en die vervolgens in Peking op bezoek gingen om daarvoor de financiële beloning te ontvangen. Wat zal de gemiddelde Chinees denken als hij straks ook de leiders uit het welvarende Westen in Peking langs ziet komen om te incasseren?”

De Chinese regering heeft aangekondigd de VN-conventie inzake burgerlijke en politieke rechten te zullen tekenen. Dat is toch hoopvol?

“Die aankondiging laat zien dat buitenlandse druk op de lange termijn effect heeft. Maar nu die is weggevallen, is het niet meer dan propaganda, bedoeld om de publieke opinie in het Westen te misleiden. Het Westen heeft een verkeerde perceptie van de Chinese bedoeling. De communistische regering heeft niet de intentie de bepalingen uit de VN-verklaring in eigen land toe te passen.”

Nadat u vorig jaar vrij kwam, vielen twee dissidente medestrijders in China, Xu Wenli en Ren Wanding, u fel aan. Ze noemden u autoritair.

“Ze begonnen al met hun kritiek toen ik nog in de gevangenis zat. Het is een manier van de communistische partij om pogingen tot eenheid binnen de dissidentenbeweging te breken. Hoe kun je hen mijn vrienden noemen als je weet dat ze een aanval doen op een vriend die nog in de gevangenis zit? Veel van mijn vrienden in en buiten China hebben gezegd dat mijn vrijlating hoop biedt voor de democratiseringsbeweging. De twee zogenoemde vrienden waar u het over heeft, hebben die hoop juist willen wegnemen.”

U zegt dat de democratiseringsbeweging de gevoelens van 99 procent van het volk weerspiegelt. Hoe weet u dat? De meeste Chinezen kennen u niet.

“Dat een aantal mensen in China mij niet kent, en dat zelfs sommige van mijn vrienden niets gehoord hebben over mijn vrijlating, laat zien hoe groot de controle is van de communistische partij. Het noemen van mijn naam in China is gevaarlijk. Als Westerse verslaggevers Chinezen benaderen, krijgen ze vaak heel weinig te horen. Zeker nu het gevoel bestaat dat Westerse landen aan de kant staan van de communistische partij, zal men zeggen dat men niets weet. Natuurlijk zijn er mensen die volhouden dat er geen democratisering in China nodig is, en die kunt u het beste vinden in kringen van Westerse academici. De discussie in China zelf gaat al lang niet meer om de vraag of er democratie moet zijn, maar over de vorm waarin.”

Xu Wenli toonde zich geschokt omdat u na de dood (begin 1997) van Deng Xiaoping, die u vaak zo fel hebt aangevallen, een condoleantiebrief aan zijn familie stuurde. Waarom deed u dat?

“Ik heb Deng nooit persoonlijk ontmoet, maar ik denk dat ik hem na al onze jaren van harde confrontatie goed heb leren kennen. Ik vond het normaal om na zijn overlijden een brief te sturen.”

Klopt het verhaal dat u in september 1993 vrijkwam omdat de jongste dochter van Deng, Deng Maomao, zich daarvoor had ingespannen?

“Het was niet geheel haar initiatief. Jiang Zemin en de regering hadden een rapport geschreven waarin voor mijn vrijlating werd gepleit, en gaven het aan Deng Maomao. Zij kreeg de opdracht haar vader over te halen ermee in te stemmen. Deng Maomao heeft het verhaal aan een vriend van mij verteld. Dat was voor haar een manier om aan te geven dat Deng op hoge leeftijd anders is gaan denken over zijn vijanden. Wat ik het meest betreur is dat de opvolgers van Deng zijn wensen niet hebben vervuld. Zij waren het die mij voor de tweede keer hebben gearresteerd.”

Onlangs ging de dissident Wang Bingzhang in het geheim terug naar China. Hij werd gearresteerd en teruggestuurd naar de VS. Steunde u die onderneming?

Niet bekend

Wanneer gaat u terug naar China?

“Als de omstandigheden daarvoor goed zijn. Ik ben bang dat ik nu nog niet kan zeggen wanneer dat het geval zal zijn.”