Japan; Een mes als antwoord op het 'moderne leven'

TOKIO, 14 MAART. Japanse scholieren hebben een nieuw, dodelijk speeltje ontdekt: messen. De populariteit van die hebbedingetjes heeft tot dusver twee doden opgeleverd. Het oog van Japan viel op deze nieuwe rage toen een 13-jarige scholier in januari een mes trok, nadat een lerares hem na afloop van de les had terechtgewezen omdat hij te laat was gekomen. De lerares schrok niet van zijn messentrekkerij, zo vertelde het jongetje later de politie, en dus stak hij haar vervolgens in de rug. De lerares - begin dertig met een kindje van enkele jaren oud - overleed dezelfde dag aan haar verwondingen.

Sindsdien is er een golf aan zinloze incidenten over het land gespoeld. In februari bijvoorbeeld viel een 15-jarige jongen een politieman met een mes aan omdat hij diens pistool wilde stelen. Deze week probeerde een 17-jarige jongen hetzelfde omdat hij met het pistool zelfmoord wilde plegen, aldus de politie. Afgelopen maandag vermoordde een 13-jarige jongen met zijn mes een klasgenoot die een practical joke had uitgevoerd. Daarnaast arresteerde de politie deze week, afzonderlijk van elkaar, twee jongens, 14 en 15 jaar oud, die leeftijdgenoten met messen hadden aangevallen.

De minister van Onderwijs voelde zich deze week genoodzaakt een oproep aan alle scholieren te doen het leven van de medemens te respecteren. Ook drong hij er bij ouders op aan hun kinderen thuis betere leiding te geven. Dat hier het een en ander aan schort blijkt uit een onderzoek van de politie. Zestig procent van de kinderen tussen 12 en 15 jaar die een mes dragen zeggen dit met medeweten van hun ouders te doen, zonder dat de ouders protesteren. Uit een ander onderzoek in een stadsdeel van Tokio bleek deze week dat inmiddels een op de zeven scholieren een mes bij zich draagt. Als belangrijkste reden noemen ze zelfbescherming.

Modern en welvarend Japan heeft al langer problemen met de jeugd. In de jaren tachtig spoelde er een golf van geweld over scholen, waarbij willekeurig ruiten werden ingegooid en andere vernielingen werden aangebracht. Twee jaar terug was er een golf van zelfmoorden onder jonge scholieren. Als reden werd in achtergelaten brieven vaak pesterij door medescholieren opgegeven. Nu richten de kinderen zich met messen direct tegen elkaar.

De onderliggende trend bij al deze problemen is een groeiend aantal kinderen dat weigert naar school te gaan, ook al is men nog leerplichtig. In de leeftijd van 12 tot 15 jaar - de leeftijd van junior high school - gaat dit landelijk om ruim een procent van de leerlingen, in Tokio zelfs om zo'n 1,5 procent, ofwel ruim 4.000 kinderen. Deze kinderen blijken vooral uit gezinnen te komen waar 'het moderne leven' toeslaat: enig kind in een eenoudergezin en dus veel alleen thuis. Als reden voor de afkeer om naar school te gaan noemen veel kinderen wederom pesterijen van anderen. Een gepensioneerde leraar in Tokio, die zich verdiept in het probleem van absenteïsme, noemt ze“ongeoefend in het onderhouden van persoonlijke contacten”.

De overheid probeert iets aan de problemen te doen door 'stimulering van creativiteit' - meer ruimte voor creatieve keuzevaken op school - en 'onderwijs van het hart', zoals een moderne kreet van het ministerie van Onderwijs luidt. Ook werkt het ministerie aan de plaatsing van therapeuten op scholen, tot wie kinderen met problemen zich kunnen wenden.

Dat dit soort mooie intenties niet zo gemakkelijk in de praktijk zijn te brengen, bleek deze week op een school even ten noorden van Tokio, waar vrijwel alle leerlingen de diploma-uitreiking boycotten. In de loop van vorig jaar botsten de meningen van schoolhoofd en leerlingen over de vorm van deze ceremonie.

Het ministerie van Onderwijs is nog niet zover dat het de wenselijkheid van 'creativiteit' ook voorschrijft bij de uitreiking van diploma's, maar de leerlingen van deze school wilden wel hun eigen inbreng kwijt. Ze wilden een ceremonie naar hun eigen wensen, terwijl het schoolhoofd voor dit evenement de oude, sobere voorschriften van het ministerie wilde volgen. De normale gang van zaken bij zo'n ceremonie is uitermate stijf. De leerlingen nemen één voor één met een diepe buiging hun diploma in ontvangst op een podium waarboven fier de Japanse vlag hangt.

Een deel van het onderwijzend personeel steunde de leerlingen omdat een “strenge, stemmige ceremonie niet meer in deze tijd past”. Maar het schoolhoofd hield zijn poot stijf en hield zijn eigen ceremonie. Slechts ongeveer 20 leerlingen kwamen opdraven en het geheel was in 15 minuten voorbij. Ruim 400 kinderen hadden besloten tot een boycot en namen alleen deel aan het door henzelf georganiseerde feest in de sporthal van de school, dat aansluitend plaatshad. In zacht kaarslicht gaf onder meer een groep kinderen een concert met in de hand gehouden bellen.