Chaebol in Zuid-Korea onder het mes; 'Ruzie van conglomeraten en president Kim Dae-jung bewijst dat we veranderen'

President Kim Dae-jung van het door een crisis getroffen Zuid-Korea maakt serieus werk van de noodzakelijke economische hervormingen. Langzaam breekt de weerstand van de chaebol, de machtige industriële conglomeraten.

SEOUL, 14 MAART. Rond zijn inauguratie eind februari liet president Kim Dae-jung zich ontvallen dat de machtige industriële conglomeraten, de chaebol, zich moeten beperken tot drie à vier kernactiviteiten. Een heftige reactie was het gevolg. Zo zei een topman: “Kim heeft zoveel haast dat hij kunstmatige veranderingen wil doorvoeren in plaats van de markt zijn werk te laten doen.”

De beschuldiging aan het adres van Kim is eigenaardig, omdat de chaebol nimmer in een vrije markt hebben geopereerd. Zijn de chaebol wel tot aanpassingen in staat? In kluwen van tientallen gelieerde bedrijven met vaak machtige families in de leiding houden ze zich bezig met activiteiten als krantenuitgeverij en het uitbaten van hotels tot de productie van vrijwel alles tussen halfgeleiders en olietankers.

De dertig grootste conglomeraten van het land zijn verantwoordelijk voor 40 procent van de industriële productie, 20 procent van de werkgelegenheid en 40 procent van de leningen bij banken. Ze konden zich tot deze status opwerken dankzij een voorkeursbehandeling door de overheid. Banken waren tot in de jaren tachtig genationaliseerd en het devies in de jaren van kapitaalschaarste luidde voor het bedrijfsleven: exporteer en je krijgt goedkope leningen. Zo werden de chaebol de motor van de enorme industriële ontwikkeling van Zuid-Korea die het land anderhalf jaar geleden het lidmaatschap opleverde van de OESO, de 'club van rijke landen'.

De chaebol expandeerden dankzij het goedkope geld en onder een beschermende paraplu van de overheid. Hun schulden stegen ver uit boven elke geaccepteerde norm in Europa, de VS of Japan, en dit breekt ze nu op. Gemiddeld is de schuld van de grootste chaebol vier maal het eigen kapitaal, terwijl de norm in het buitenland eerder rond de 1,5 à 2 ligt.

“De ruzie tussen de chaebol en Kim Dae-jung toont dat we midden in een proces van verandering zitten”, zegt Young Soo-gil. Hij is het hoofd van de overheidsdenk-tank Korea Institute for International Economic Policy. “De chaebol zijn onwillig te veranderen als ze niet weten wat de concurrentie doet. Maar we hebben in deze crisis niet veel tijd en Kim wilde de chaebol door het noemen van een ideale grootte aansporen tot meer snelheid.”

Econoom Kwak Soo-il lacht om het tegenstribbelen van de chaebol: “Zolang de rente rond de 20-25 procent blijft zoals nu, zullen ze alles doen om van hun schulden af te komen.”En de overheid heeft laten weten dat er voorlopig geen zicht is op verlaging van de rente, niet zolang er geen stabiliteit van de wisselkoers tot stand is gebracht.

Een begin van de afslanking van chaebol is reeds te zien. “Wij hebben fabrieken van camera's en sportartikelen verkocht”, zegt Kim Joo-hyung van de LG-groep, een van de grootste chaebol. “En daarnaast hebben we bijvoorbeeld een voedselverwerkende fabriek gesloten.” In vier jaar tijd wil LG z'n schulden met ongeveer de helft terugbrengen.

Ook de andere chaebol zijn voorzichtig begonnen. Zo verkoopt Hyundai Electronics de winstgevende Amerikaanse chipproducent Symbios aan een Amerikaans bedrijf. Samsung Heavy Industries verkoopt onderdelen voor de produktie van zwaar materieel als graafmachines en trucks aan het Zweedse Volvo, en een fabriek voor heftrucks aan een Amerikaanse onderneming.

De stap van Samsung Heavy “leidt tot gezichtsverlies”, meent analist Lee Keun-mo van effectenhuis ING-Barings in Seoul. Maar toch neemt men de stap. Het zijn niet alleen de hoge schulden die de chaebol dwingen tot herstructurering. Vriend en vijand van de chaebol zijn het erover eens dat structurele veranderingen in de regels voor de Koreaanse economie de motor zijn - onder druk van het Internationaal Monetair Fonds dat eisen stelt in ruil voor het internationale hulppakket van 57 miljard dollar. Daarbij treft het volgens Lee Keun-mo dat de nieuwe Zuid-Koreaanse president een voorstander van de vrije markt is.

De twee belangrijkste maatregelen zijn een einde aan onderlinge garantstelling van chaebol-onderdelen voor elkaars leningen en de verplichting tot het afgeven van consolidated statements door de chaebol. Door deze maatregelen komt er duidelijkheid over de financiële stand van zaken van elk onderdeel van een chaebol. Lee Keun-mo: “Tot dusver kon een slechtlopende dochteronderneming van bijvoorbeeld Hyundai lenen wat het wilde als een ander, gezond Hyundai bedrijf zich garant stelde bij de bank. In 2000 moet deze praktijk geheel voorbij zijn. Ook subsidieerden chaebol-onderdelen elkaar doordat onderlinge transacties zich niet tegen marktprijzen afspeelden. Consolidated statements van chaebol maken deze praktijk onmogelijk. Dit is precies de achtergrond van de verkoop door Samsung Heavy Industries van twee van zijn onderdelen. Iedereen weet dat Samsung Heavy een bedrijf is met hoge schulden. Maar vroeger kon het geld lenen dankzij de naam Samsung, dankzij de garanties van andere Samsung-onderdelen. Nu echter wil niemand het bedrijf nog geld lenen. Zonder enige druk van buiten zal de helft van de chaebol worden ontbonden.”

Een tweede poot van de herstructurering van de economie is de financiële sector. “Ik zei vroeger altijd: 'Wij hebben geen echte banken', want de banken leenden al geld als een politicus een telefoontje pleegde”, zegt Kwak Soo-il, hoogleraar economie aan de Nationale Universiteit van Seoul. De invloed van politici was te danken aan de zeggenschap van de overheid over de benoemingen van topmanagement bij de banken. Die zeggenschap maakte dat de privatisering van banken in de jaren tachtig vooral een wassen neus was.

Voor het ontstaan van een werkelijk gezonde banksector meent Lee Keun-mo van ING-Barings dat “het belangrijkste is dat er transparante accounting komt en duidelijke rechten van aandeelhouders waardoor het onmogelijk is een bank te misbruiken”. Deze zaken pakt de overheid inmiddels aan.

De Zuid-Koreaanse regering heeft in het verleden vaker pogingen gedaan de economie te hervormen, aan te passen aan de veranderende tijden, maar het bleef altijd bij halfhartige pogingen die een stille dood stierven. Of het deze keer wel lukt? Willekeurig welke gesprekspartner, een ieder wijst naar het IMF: “De regering kan niets doen zonder toestemming van het IMF.”