Bacterie vreet aan Haarlemse huizen

In Haarlem is palenpest geconstateerd. Funderingen van honderden huizen zijn aangevreten door een bacterie. Repareren kost tussen de 50.000 en 70.000 gulden per woning.

HAARLEM, 12 MAART. Zij zit op de bank onder een lamp te naaien. Hij zit op een grote leren stoel bij de televisie. Bijna tachtig zijn ze beide. “Pap”, zegt mevrouw De Bas tegen haar man. “Pap heeft vijf hartaanvallen gehad, bestralingen voor zijn kanker en ik heb een kunstknie.” En nou moeten zij voor vijftigduizend gulden de palen van hun huis laten renoveren, terwijl er niets mis is. “Ik krijg er zo de zenuwen van”, zegt ze kijkend over haar bril. Hij wijst in de rondte. “Kijk nou eens. Geen scheurtje te zien. Ons huis staat als een huis.”

Haarlem lijdt aan 'palenpest'. Onder woningen uit de periode 1900-1945 blijken veel funderingspalen langzaam maar zeker weg te rotten. Van de 1.050 onderzochte woningen in voornamelijk de Amsterdamse Buurt en Leidse Buurt in Haarlem bleken er vorig jaar zevenhonderd een zeer slechte fundering te hebben. Een van die huizen is van het echtpaar De Bas uit de Potgieterstraat, de straat waar de palenpest zwaar heeft toegeslagen.

De gemeente Haarlem heeft de familie De Bas vorige week aangeschreven dat ze verplicht zijn mee te doen aan de renovatie van het blok waar zij deel van uitmaken. De andere bewoners doen graag mee, want hun huis is anders onverkoopbaar. Maar meneer en mevrouw De Bas verzetten zich. Vanwege hun leeftijd, gezondheid en de goede staat van hun huis hebben ze geen zin in al die rompslomp. Hun advocaat, E. van Lent, zal volgende maand naar de rechter stappen. De woningwet maakt het een gemeente wel mogelijk een eigenaar te verplichten te renoveren, maar volgens Van Lent is in dit geval de noodzaak daartoe niet voldoende aangetoond.

Palenpest is de benaming die de gemeente Haarlem heeft gegeven aan de funderingsproblemen die zich op grote schaal voordoen in vooroorlogse wijken. Haarlem liet de afgelopen jaren onderzoek doen door TNO Bouw/Centrum uit Rijswijk en adviesbureau Wareco. Zij concludeerden dat een bacterie onder de grondwaterspiegel, en dus zonder zuurstof, de palen aantast. Deze hardnekkige bacterieën van de zogeheten Pseudonomas-stam blijken de celwanden in palen van grenenhout weg te vreten - bij vurenhout doet zich het probleem niet voor. Gevolg is dat de palen hun draagkracht verliezen en de huizen wegzakken. Scheuren, kieren en lekkages zijn het gevolg. De kosten voor herstel liggen, als het huis nog niet al te grote schade heeft, tussen de 50.000 en 70.000 gulden. Soms is sloop en nieuwbouw voordeliger. Bewoners moeten in beide gevallen vaak meer dan drie maanden hun huis uit.

Uit recente cijfers van de gemeente Haarlem bleek nog eens dat 8800 woningen in de vooroorlogse wijken verdacht zijn. De gemeente Haarlem weerspreekt berichten dat al zeker is dat al deze huizen op grenen palen staan en dat dus alle funderingen van deze woningen slecht zijn. “Er zullen ongetwijfeld een aantal huizen op grenen staan, maar we hebben nog geen idee bij welke huizen grenen palen zijn gebruikt”, zegt een gemeentewoordvoerder.

Directeur P. den Nijs van het Diemense adviesbureau Wareco, dat onderzoek in Haarlem deed, zegt dat de palenpest niet alleen in Haarlem rondwaart. In Zaanstad zijn ook al problemen gesignaleerd. Den Nijs schat dat tien procent van alle woningen uit de periode 1900-1945 op grenenhouten palen zijn gebouwd. Voor en na deze periode werd grenenhout nauwelijks gebruikt. Met zijn schatting komt hij op ongeveer 100.000 aangetaste woningen. Daarvan krijgt 98 procent volgens hem problemen, want de bacterie is bijna altijd actief. Uitgaande van een renovatiebedrag van gemiddeld 60.000 gulden, komt zijn schatting op een totaal schadebedrag van zes miljard. “Het is een grove schatting”, voegt hij er aan toe.

“Ongefundeerd”, reageert R. Brandenburg van ingenieursbureau Fugro De Waal uit Amsterdam op de schatting van zijn collega. De situatie in Haarlem zegt volgens Brandenburg helemaal niets over de rest van het land. Zo weet hij dat in Amsterdam begin deze eeuw veel dikkere en langere heipalen zijn gebruikt. Als ze al zouden worden aangevreten duurt het in dat geval veel langer voor ze hun draagkracht verliezen. Uitgebreid onderzoek door meerdere bureaus is volgens Brandenburg de enige remedie om aan alle wilde speculaties en paniek een einde te maken. Hij vergelijkt de commotie met die rond betonrot. “Een jaar of wat geleden had iedereen het over betonrot. Dat is nu volledig weggeëbd, terwijl echt nog niet alle flats zijn gerenoveerd.”

Volgens hem is niet voldoende aangetoond dat alleen de bacterie van de Pseudomonas-stam de problemen veroorzaakt. In de getroffen wijken wordt ook getwijfeld. “Ik denk dat het aan de waterhuishouding ligt”, zegt L. Straathof uit de Potgieterstraat. Grote scheuren in zijn woonkamer en gang verraden het funderingsprobleem van zijn huis. Door de bacterie als oorzaak aan te wijzen is de gemeente niet meer verantwoordelijk. “Er is hier een diep riool aangelegd, volop gebouwd, daardoor is het grondwater gezakt”, zegt Straathof.

Droogstand van heipalen zorgt volgens deskundigen ook voor verroting, omdat allerlei bacteriën en schimmels dan zuurstof krijgen en actief worden. Dit proces is eigenlijk nog rampzaliger dan de palenpest omdat het sneller verloopt. De gemeente Dordrecht heeft met dit probleem te kampen en heeft 96 miljoen gulden nodig voor herstelwerkzaamheden.

Staatssecretaris Tommel (Volkshuisvesting) wil ook dat onderzoek aan alle speculaties en onduidelijkheid een einde maakt. In een debat in de Tweede Kamer in december zegde hij toe bij gemeenten aan te dringen op onderzoek. Als in het jaar 2000 een nieuw fonds wordt gevormd voor stedelijke vernieuwing kan de funderingsproblematiek een rol gaan spelen bij het verdelen van de rijksgelden, aldus Tommels woordvoerder. Hij verwacht daarom dat alle gemeenten onderzoek gaan doen.

Voor renovatie van de 700 woningen waarvan volgens de gemeente vaststaat dat ze sterk zijn aangetast heeft Haarlem 56 miljoen gulden uit de stadsvernieuwingsgelden gereserveerd. De gemeente Haarlem vindt dat de bewoners uit de getroffen buurten subsidie moeten hebben omdat het vooral om goedkope woningen gaat. Op deze manier wil Haarlem de evenwichtige opbouw van de woningvoorraad op peil houden. “De gemeente hoeft dit niet te doen, want het zijn eigen woningen”, zegt de gemeentewoordvoerder. Bewoners krijgen in veel gevallen een lening voor de kosten en na 15 jaar rente betalen wordt de schuld kwijtgescholden.

Toch is er veel kritiek. Bewoners wijzen er op dat door het uitgebreide onderzoek hun woning onverkoopbaar is geworden, terwijl er in sommige gevallen weinig te zien is aan hun woning. “De makelaars hebben deze wijk zwart gekleurd”, zegt bewoner Straathof.

Hij wil graag dat zijn woning snel aangepakt wordt, maar de gemeente wil alleen subsidie geven als een heel woningblok meedoet. En Straathof woont net in een rijtje met op de hoek het echtpaar De Bas, dat er niet over piekert mee te doen. De kwestie zorgt voor veel ergernis in de straat. Mevrouw Straathof heeft wel enig begrip voor De Bas. “Op die leeftijd heb je geen zin meer in al dat gedoe.” Haar man vindt dat het bejarde echtpaar zeurt. “De aannemers werken zo dat zij in hun huis kunnen blijven. Wij moeten er een paar maanden uit. Door De Bas blijft ons huis onverkoopbaar.”