Positie van Soeharto Inc. wankel

Het Indonesische Volkscongres heeft president Soeharto vanochtend voor de zesde keer benoemd. Maar de positie van de laatste 'Koude-Oorlog-dictator' wordt steeds wankeler.

JAKARTA, 10 MAART. Vanochtend weerklonk in de grote hal van het Volkscongres in Jakarta de duizendvoudige kreet 'setuju' (akkoord). Daarmee werd het leiderschap van president Soeharto geheel volgens verwachting voor de zesde achtereenvolgende keer bekrachtigd. Maar nu al is het zo goed als zeker dat dit de laatste keer is dat de wereld getuige kon zijn van dit ritueel. Alleen al de leeftijd van de president, op 8 juni aanstaande wordt hij 77 jaar, maakt een achtste ambtstermijn in het jaar 2003 onwaarschijnlijk. Maar bovendien is de autocratische macht van de man die wel 'de laatste Koude-Oorlog-dictator' wordt genoemd, het afgelopen half jaar ernstig aan het wankelen gebracht. Dit is niet het resultaat van het werk van een coherente oppositiebeweging, want die heeft Soeharto effectief versplinterd. En ook niet het resultaat van machinaties binnen de zeer invloedrijke strijdkrachten, want die zijn op het oog nog loyaal aan de man aan de top.

Ironisch genoeg zijn het de abstracte krachten van het internationale kapitaal die Soeharto nu de wacht aanzeggen. Dat is ironisch omdat de man die zichzelf Bapak Pembangunan (Vader van de Ontwikkeling) doopte, zijn autoriteit voor een belangrijk deel heeft ontleend aan het geld dat diezelfde wereldmarkt in zijn regime investeerde. Maar het in Soeharto gestelde vertrouwen droogde halverwege het vorige jaar razendsnel op. De roepia werd een dankbaar speelobject van speculanten en heeft 75 procent van zijn waarde verloren. Het bedrijfsleven is technisch failliet, de buitenlandse deviezenreserve slinkt razendsnel, miljoenen mensen zijn werkloos. Prijsstijgingen van de eerste levensbehoeften hebben de afgelopen tijd geleid tot geweldsuitbarstingen in het hele land, gericht tegen de veelal Chinese middenstanders.

Behalve een economische en sociale crisis dreigt een politieke crisis, nu voor het eerst in drie decennia openlijk stemmen opgaan die roepen om het aftreden van Soeharto. Bovendien zijn er tekenen dat de Verenigde Staten, door de jaren heen de belangrijkste beschermheer van Soeharto op internationaal niveau, zich van de oud-generaal afkeren. Vooral omdat deze weigert zich te houden aan de eerder gemaakte afspraken met het Internationaal Monetair Fonds (IMF) in ruil voor een hulppakket van 43 miljard dollar.

De door het IMF voorgeschreven ingrepen moeten een eind maken aan de praktijk om met publieke middelen de private belangen van president Soeharto, zijn familieleden en een groep naaste zakenlieden te bevorderen. Het Amerikaanse tijdschrift Forbes schatte onlangs het persoonlijk vermogen van de president op 16 miljard dollar. Vooral het voornemen van Soeharto om de munt op een kunstmatig hoge koers vast te zetten en te koppelen aan de dollar, zet nu de Amerikaans-Indonesische betrekkingen onder druk.

Vandaag werd bekend dat de Amerikaanse regering afgelopen weekeinde haar ambassadeur uit Indonesië “voor consultaties” heeft teruggeroepen. Het Indonesische ministerie van Buitenlandse Zaken legde er vanochtend de nadruk op dat “er niets buitengewoons aan de hand is”. En de Amerikaanse ambassade in Jakarta zegt dat “dit niet moet worden gezien als een of andere boodschap”. Maar na de eerdere telefoontjes van president Clinton aan zijn Indonesische ambtgenoot, en de missie vorige week van oud-vice-president Mondale naar Jakarta, heeft het er alle schijn van dat de VS niet langer belastinggelden willen overmaken naar het familiebedrijf Soeharto Inc., zoals Indonesië soms wordt omschreven.

Waarnemers noemen het verontrustend dat Soeharto de indruk wekt onvoldoende doordrongen te zijn van de mogelijke consequenties van zijn onbuigzame gedragslijn. Een dreigend internationaal isolement kan de ontwikkelingen van de afgelopen dertig jaar in korte tijd ongedaan maken, waarschuwen economen.

Pagina 4: 'Er is geen sprake van een dialoog'

Het feit dat de president zich de afgelopen jaren in toenemende mate heeft omringd met adviseurs die meer op grond van hun loyaliteit dan om hun kritische vermogens zijn geselecteerd, zou er debet aan zijn dat Soeharto 'los' is komen te staan van de realiteit. Daarbij komt dat Soeharto, volgens een diplomaat, nauwelijks luistert naar de hooggeplaatste gasten die de afgelopen maanden in parade langs zijn paleis trokken om de bezorgdheid van de verschillende instanties en regeringen over te brengen.

“Er is geen sprake van een dialoog,” aldus deze diplomaat. Dat bleek ook uit de woorden van Wereldbank-directeur Wolfensohn, na een audiëntie bij de president. Wolfensohn zei dat hij met Soeharto had gesproken over de corruptie in het Indonesische staatsapparaat. Gevraagd naar de reactie van de president zei Wolfensohn: “Ik geloof niet dat er sprake was van een reactie.”

De Australische Zuidoost-Azië-specialist prof. Richard Robinson wees er vier jaar geleden op dat president Soeharto in zijn mentaliteit en gedrag de oude Javaanse vorsten imiteert, die hun macht rechtstreeks ontleenden aan het Hogere en zich niet bekommerden over de vraag of zij konden rekenen op de steun van het volk. Overigens wijzen Indonesische analisten aan de andere kant met enige regelmaat op “het nog altijd feodale karakter” van de Indonesische samenleving met haar kritiekloze onderschikking aan het boven haar gestelde gezag.

De vorstelijke ambities van Soeharto kwamen bijvoorbeeld tot uiting bij het huwelijk vorig jaar van zijn jongste zoon Hutomo ('Tommy') Mandala Putera, die geheel was vormgegeven naar de pracht en praal van de antieke tradities van de kraton van Solo. En volgens ingewijden organiseerde Soeharto in januari dit jaar een mystiek zuiveringsritueel in een poging de zonden af te wassen die de oorzaak zouden zijn van de rampspoed die Indonesië getroffen heeft. Dat gebeurde daags nadat in Solo susuhanan (vorst) Paku Buwono XII, die door veel inwoners van Midden-Java nog steeds erkend wordt als spiritueel leider, op identieke wijze met datzelfde doel in het wit gekleed al zijn familieleden reinigde in een ritueel bad.

Leden van de Javaanse adel lachen om de mimicry van de familie Soeharto en bestempelden het huwelijk van Tommy tot een vorm van 'ketoprak', verwijzend naar het gelijknamige Javaans volkstoneel waarin op vaak kluchtige wijze de mores van het hof worden nageaapt.

Soeharto, zo geloven analisten, zou geheel in lijn met de vorstelijke tradities het liefst een dynastie stichten. Inmiddels zitten tien van zijn familieleden in het Volkscongres, dat Soeharto vanochtend opnieuw aanwees als president. En van zijn dochter Siti Hardiyanti (Tutut) Rukmana, wordt nu gezegd dat zij kans maakt op een ministerschap in het kabinet dat deze week wordt benoemd. De te verwachten aanwijzing, morgen, van Habibie als vice-president en daarmee als mogelijke opvolger van Soeharto, komt volgens sommigen nog het meest in de buurt van erfopvolging, gezien de nauwe band tussen beide mannen sinds Soeharto zich in de vroege jaren vijftig over de half-wees Habibie ontfermde.

Een politiek analist houdt het erop dat voor de familie Soeharto de bel voor de laatste ronde heeft geklonken. Indonesië zal volgens hem, nu Soeharto het gezien zijn leeftijd wat rustiger aan moet doen, een korte periode bestuurd worden door een oligarchie. Maar daaraan zal onder druk van de financiële crisis een eind worden gemaakt, óf door het volk, óf door het leger.