Plots wegvallen van angst maakt mensen zeer toegeeflijk

Bij politieverhoren worden verdachten vaak afwisselend zeer ruw en poeslief bejegend, vanuit de impliciete gedachte dat ze dan wel sneller zullen bekennen. Het blijkt nu dat het succes van deze methode op een veel algemener verschijnsel berust.

Dariusz Dolinski (Universiteit van Opole, Polen) en Richard Nawrat (Fachschule für Altenpflege Forchheim, Duitsland) toonden aan dat geschrokken of angstige mensen die plotseling ontdekken dat hun angst ongegrond is, sneller geneigd zijn om in te stemmen met een willekeurig verzoek, dan mensen die (nog) angstig zijn, of mensen die niet recentelijk bang zijn geweest (Journal of Experimental Social Psychology, januari 1998).

In een van hun onderzoeken vertelden Dolinski en Nawrat 80 deelnemers dat hun taak eruit zou bestaan om woordjes te leren, en dat ze bij elke fout een 'milde, niet erg pijnlijke elektrische schok' zouden krijgen. Vervolgens lieten ze hen alleen op de gang wachten. Na enkele minuten vertelde een proefleider tegen de helft van de deelnemers dat het onderzoek zodadelijk zou beginnen; de andere helft kreeg te horen dat dit onderzoek kwam te vervallen, en vervangen werd door een ander onderzoek, waarbij ze geen elektrische schokken zouden krijgen. Zodra de deelnemer weer alleen was, kwam er een student langs die om hulp vroeg bij een liefdadigheidsactie voor een weeshuis. Van de deelnemers die dachten dat ze nog mee moesten doen aan het elektrische-schokkenonderzoek stemde 37,5% in met het verzoek, tegenover 75% van de deelnemers die te horen hadden gekregen dat dit onderzoek was vervallen.

Van een controlegroep - nog eens 40 deelnemers aan wie niets over elektrische schokken was verteld - stemde 52,5% in met het verzoek; ook aanzienlijk minder dan in de opluchting-groep. Zowel de angst als het wegnemen ervan is dus cruciaal: van de nog angstige en de niet-angstige deelnemers wilden er veel minder meewerken aan de weeshuis-actie dan van de opgeluchte deelnemers.

Wat maakt opgeluchte mensen zo toegeeflijk? Het blijkt niet aan hun goede stemming te liggen. In een ander onderzoek stopten de onderzoekers bij 50 foutparkeerders een briefje onder hun ruitenwissers dat eruit zag als een bekeuring, maar dat bij nadere inspectie een reclameblaadje bleek voor een haargroeimiddel. Vervolgens vroeg een passerende student aan deze mensen om een vragenlijst in te vullen, waarin onder meer naar hun stemming werd gevraagd. Proefpersonen in de opluchting-groep bleken niet beter geluimd te zijn dan die in een controlegroep van 50 foutparkeerders zonder papier onder hun ruitenwissers. Toch stemden meer mensen uit de opluchting-groep dan uit de controlegroep in met het verzoek van de student: respectievelijk 62% en 32%.

De verklaring van Dolinski en Nawrat is dat mensen die net angstig zijn geweest, mentaal overbelast zijn. Het is nog niet aangetoond wat nu precies die mentale overbelasting veroorzaakt. Angst houdt mensen alert op hun omgeving. Bij het wegvallen van angst zouden mensen zich juist minder op hun omgeving concentreren en meer op wat er allemaal had kunnen gebeuren. Daardoor reageren ze 'op de automatische piloot' op verzoeken.