'Kiezer wordt zand in ogen gestrooid'

“Onze boodschap wordt niet aangepast”, zegt D66-fractievoorzitter Thom de Graaf in een vraaggesprek over de verkiezingsnederlaag van afgelopen woensdag en over de campagne voor de verkiezingen van 6 mei.

DEN HAAG, 7 MAART. Politici op campagne noemen als voorbeeld vaak Tony Blair. De Britse premier wist vorig jaar een klinkende overwinning te halen met een als 'uiterst modern' omschreven campagne, waaraan de inhoud soms ondergeschikt leek. Zo'n campagne gaat D66 dus níet voeren.

“We gaan niet eerst verkiezingsonderzoek doen en vervolgens onze boodschap daaraan aanpassen”, zegt fractievoorzitter Thom de Graaf. “Ik geloof dat dit wel de stijl is van Tony Blair en andere grote strategen in de wereld, maar niet van ons. We zouden onszelf verloochenen als we zouden zeggen: goh, het slaat even niet aan, laten we het dus anders doen.”

Dat 'even niet aanslaan' was de halvering van D66 bij de raadsverkiezingen van afgelopen woensdag. De partij-top heeft zich sindsdien het hoofd gebroken over twee vragen. Hoe kon het gebeuren? En hoe kan herhaling bij de parlementsverkiezingen op 6 mei worden voorkomen? In zijn werkkamer in de Tweede kamer op het Binnenhof zoekt De Graaf, de veertigjarige fractievoorzitter die alom wordt gezien als een toekomstig partijleider van D66, naar antwoorden.

“Als de kiezer zich zo uitspreekt, heb je twee mogelijkheden. Of je hebt het niet goed gedaan, of het is niet goed overgekomen. Ik ben ervan overtuigd dat we het wel redelijk hebben gedaan, maar dat het niet goed is overgekomen.” D66 is volgens De Graaf “onvoldoende zichtbaar” voor de kiezer. “We hebben het paarse kabinet gemaakt en een aantal goede prestaties geleverd, maar bij de kiezer zijn die niet bijgebleven als D66-prestaties.”

De gebrek aan zichtbaarheid komt niet alleen door de positie van de partij als kleinste en 'middelste' coalitiepartner. Het komt ook door de opstelling van VVD en PvdA, die de kiezers “zand in de ogen” hebben gestrooid met de suggestie dat de verkiezingen gingen om de vraag wie de volgende premier wordt: Kok of Bolkestein.

“PvdA en VVD speculeren op de wedstrijdmentaliteit van de kiezers. Ze scheppen het beeld van een voetbalwedstrijd tussen de groten. Als er Ajax-Feyenoord is, raakt het publiek minder geïnteresseerd in PSV-Vitesse”, aldus De Graaf. “Je wordt als kiezer bijna magisch gezogen naar de grote wedstrijd om het premierschap. Terwijl het daar op 6 mei niet echt over gaat, laat staan bij de raadsverkiezingen van afgelopen woensdag.”

Maar stond het duel Kok-Bolkestein niet al heel lang op het programma? Oud-lijsttrekker Van Mierlo presenteerde vorig jaar juist Els Borst als zijn opvolger in de hoop dat de rustige en 'wijze' minister van Volksgezondheid kiezers trekt die genoeg krijgen van de strijd tussen de twee 'mastodonten'? Dat was één van de redenen om voor Borst te kiezen, erkent De Graaf. Maar het verwijt richting PvdA en VVD betreft ook niet zozeer het duel zelf, als wel het moment waarop het duel is ingezet.

De Graaf: “Dat twee grote partijen met een onderlinge wedstrijd de aandacht naar zich toe proberen te trekken is weliswaar onjuist, maar onvermijdelijk. Maar om het al voor de gemeenteraadsverkiezingen te doen is... hoe zal ik het netjes zeggen? Het is kiezers op het verkeerde been zetten. Wim Kok weet heel goed wat hij doet als hij een week voor de raadsverkiezingen over het premierschap begint. Wat hij eigenlijk heeft gezegd is: 'Kiezers voor de gemeenteraadsverkiezingen, stem op mij. Dat kan weliswaar niet, maar doe het toch maar door op een PvdA er te stemmen.' Dat is onjuist.”

Wie werkelijk de minister-president rechtstreeks wil kiezen, zo brengt De Graaf in herinnering, moet op 6 mei D66 stemmen. Dat is de enige partij die het staatsbestel daadwerkelijk in die richting wil veranderen. “PvdA en VVD suggereren alleen maar een hoge mate van rechtstreekse invloed van de kiezer op de vraag wie de macht krijgt. Wij streven daar ook echt naar.”

Heeft D66 aan de ene kant kiezers verloren aan de twee machtsblokken, aan de andere kant lagen weer andere kapers op de kust. “De vrijblijvende partijen van links die het sociale element benadrukken zodat de kiezer zijn onvrede kan uiten”, zoals De Graaf dat noemt. De D66-parlementariër doelt op GroenLinks en de Socialistische Partij, die bij de gemeenteraadsverkiezingen van afgelopen woensdag respectievelijk 6,4 procent en 3,4 procent van de stemmen haalden.

“D66 behoort niet tot de macht - althans niet in de zin zoals de kiezer daarnaar kijkt: het grote blok - maar ook niet tot de partijen van de onvrede. We zitten tussen macht en onvrede in. Wij zijn deel van de regering, maar we staan ook voor verandering. Dat is kennelijk onduidelijk voor de kiezer”, aldus De Graaf. “Het wordt nu onze opdracht om de kiezer ervan te overtuigen dat hij bij ons terecht kan als hij verandering wil bovenop het goede dat dat de afgelopen vier jaar al is bereikt.”

Hoe wil de partij, die bij de raadsverkiezingen met een score van 5,6 procent, kleiner werd dan GroenLinks, dat doen? In de vergadering die fractietop, campagneteam en bewindslieden afgelopen donderdag met elkaar hebben gehouden, is besloten dat van grote veranderingen in de campagne voor de landelijke verkiezingen moet worden afgezien. “Het programma blijft hetzelfde en vanzelfsprekend de lijsttrekker ook”, zegt De Graaf. “Wel gaan we ons eigen profiel voorop stellen.”

De afgelopen weken is lijsttrekker Els Borst vooral op pad geweest met de boodschap dat er zonder D66 er geen tweede paarse kabinet komt. Op de uitslagenavond woensdag stelde ze het zo: Als de kiezer op 6 mei net zo'n hard oordeel velt, kiest D66 voor de oppositie en betekent dat het einde van het paarse experiment.

Naast deze boodschap zullen duidelijker de eigen D66-punten worden uitgedragen. Hierbij moet vooral worden gedacht aan de bekende 'kroonjuwelen' van de staatkundige vernieuwing.

“Met onze democratische idealen onderscheiden wij ons van alle andere partijen”, zegt De Graaf. “Voor het referendum hebben de eerste grote stap gezet, maar het moet wel door een volgend kabinet worden afgemaakt. Als D66 wordt weggevaagd moeten kiezers zich realiseren dat het referendum er in de tweede ronde absoluut niet doorkomt. Dan krijgen we dus op lokaal en landelijk niveau geen beslissend referendum en dan maakt de gekozen burgemeester ook geen enkele kans. Als het gaat om democratisering van ons politieke bestel, dan zijn wij de enige partij die daar voluit voor wil vechten.”

D66 terug naar de roots? “Die hebben we nooit echt losgelaten, alleen zullen we er nu nadrukkelijker de aandacht op vestigen. Omdat de door ons voorgestelde veranderingen nog altijd nodig zijn, maar ook omdat zij ons als partij zo typeren”, meent de fractievoorzitter.

Want er is één ding dat D66 volgens De Graaf nooit moet vergeten: “D66 is een toekomstgericht partij, die zich altijd inzet voor verandering. We moeten niet alleen wijzen op het werk van dit op zichzelf goede kabinet. Nee, de kiezer verwacht, terecht, van ons dat we ook aangeven wat we nog de volgende jaren willen veranderen. En dat gaan we doen.”