Niemand claimt overwinning op extreem-rechts

DEN HAAG, 6 MAART. Niemand wil de stemmen van de Centrum-Democraten hebben. Toch moeten ze ergens zijn heen gegaan, al die tienduizenden kiezers die bij de verkiezingen van 1994 nog hun stem aan de partij van Janmaat gaven. Maar zowel de SP als de VVD, de twee partijen die in het verleden het meest de concurrent bleken van de CD, bedanken voor de eer de concurrentieslag gewonnen te hebben nu extreem-rechts bij de raadsverkiezingen vrijwel geheel werd weggevaagd.

De Rotterdamse SP-lijsttrekker Chris Van Heumen bijvoorbeeld zei gisteravond voor RTL-televisie dat de CD-stemmen gelijkelijk over de andere partijen zijn verdeeld. Hij ontkende dat zijn partij, goed thuis in oude stadswijken waar de CD in 1994 nog hoog scoorde, meer dan andere partijen heeft geprofiteerd van het ineenzakken van extreem-rechts. Een medewerker van de SP-Tweede-Kamerfractie reageert iets gastvrijer. “De proteststemmers die in 1994 nog de CD kozen, konden natuurlijk ook heel goed bij ons terecht. Maar ik heb ook gehoord dat er veel CD-stemmen naar de VVD zijn gegaan.”

Ook de VVD, anders gaarne bereid om successen te claimen, toont nu enige reserve om zich rijk te rekenen met CD-zetels. “Daar hebben wij geen gegevens over”, zegt de partijwoordvoerster. “Wij moeten ons op de kranten baseren. Daar lezen we dat behalve naar de VVD, CD-stemmers ook naar de PvdA en de SP zijn gegaan.”

De verwarring onder politici kan welig tieren, omdat de verwarring onder wetenschappers al net zo groot is. Sterker nog, er is een ware 'schoolstrijd' op dit gebied gaande. In dezelfde RTL-uitzending waar Van Heumen optrad, zei bijvoorbeeld de Tilburgse bestuurskundige Tops woensdag in Den Bosch tot de conclusie te zijn gekomen dat veel ex-CD'ers zijn overgelopen naar de SP. De Leidse politicoloog Van Holsteyn zei gisteren eveneens dergelijk grensverkeer tussen de twee protestpartijen te hebben vastgesteld.

Ook andere politicologen wijzen erop dat de SP-opvattingen over minderhedenbeleid bij CD-stemmers een warm gehoor vinden. Dat geldt met name voor pleidooien om vreemdelingen verplicht over wijken te spreiden. De populistische toon van de SP zou eveneens veel CD-stemmen wegtrekken. W. Vreeswijk, leider van het extreem-rechtse Nederlands Blok, zei vorige maand tegen Hervormd Nederland: “Er is een voedingsbodem voor populisme, niet alleen bij ons, maar ook bij de SP. Die is op de populistische toer. In de gemeenteraad zijn we het vaak eens met die partij.”

Er is echter ook een Amsterdamse school van wetenschappers die een heel andere opvatting is toegedaan. Die wijst vooral op het grensverkeer tussen CD en VVD. De politicoloog J. Tillie is een van de Amsterdamse onderzoekers die deze stelling betrekt. “De CD is letterlijk een extreem-rechtse partij”, zegt hij. “Uit onderzoek blijkt dat de CD vooral concurreert met de VVD, maar ook met klein-rechts. Als mensen gevraagd wordt of ze zich kunnen voorstellen of ze op de CD stemmen, dan zijn veel van de mensen die met ja antwoorden ook kiezers die met SGP en RPF sympathiseren. Zelf beschouwen die twee partijen zich niet als rechtse partijen. Maar de kiezer ziet hen nog wel vaak zo.”

Toch is het grensverkeer met de VVD groter, zegt Tillie. Dat komt niet aleen omdat veel CD-sympathisanten zich met de VVD-opvattingen over het vreemdelingenbeleid kunnen identificeren. “De SGP en RPF heben geen macht, maar de VVD wel. En macht is een belangrijke overweging voor kiezers om op een bepaalde partij te stemmen.”