Madonna flirt met India; Nieuwe cd laat rigoureuze muzikale vernieuwing horen

Van platinablonde seksgodin heeft Madonna zich op haar nieuwste cd omgevormd tot spirituele elektrohippie. Ze flirt met India, verwerkt techno-house in haar muziek en propageert berusting, die voortvloeit uit meditatie. 'Ray Of Light klinkt beter dan alle Madonna-albums sinds Like A Prayer.'

Madonna: Ray Of Light. Maverick (Warner Music), 9362-46847-2 WE 852.

Het begint als een vrolijk jaren-zestigliedje, met van die lichte gitaarakkoorden die zelfs op een druilerige winterochtend de zomer in je hoofd zetten. Dan, na een seconde of twintig, valt een synthesizer in - futuristisch als de herkenningsmuziek van een science-fictionserie, swingend als een ouderwetse discoplaat van Donna Summer. Maar wanneer de zangeres eenmaal goed en wel heeft ingezet, word je ondergedompeld in de late jaren negentig.

Een beheerste housebeat dwingt tot bewegen, tempowisselingen houden de spanning erin, en op de achtergrond klinken de vreemdste elektronische effecten, van aanstekelijke fluittonen tot gedempte sirenes. 'And I feel/ Quicker than a ray of light', horen we, inmiddels net zo uitgelaten als de zangeres. En, nog meer op zijn plaats: 'She's got herself a universe'.

'Ray Of Light', de titelsong van de eerste echte Madonna-cd sinds vier jaar, is een vogelvlucht van vijf minuten over de popmuziek van de afgelopen decennia. Maar het kan nog veel eclectischer: het openingsnummer 'Drowned World/ Substitute For Love' bijvoorbeeld, waarop New Age-achtige klanken worden afgewisseld met gitaarloopjes die je eerder zou verwachten bij een gitaarband; de als single uitgebrachte ballad 'Frozen' die behalve klassieke strijkers ook Arabische motieven bevat; of het als mantra in het Sanskriet gezongen 'Shanti/Ashtangi' dat nu eens klinkt als een techno-collage, en dan weer als een variatie op de flirts met India die de Beatles zich dertig jaar geleden veroorloofden.

Ja, India - want de 39-jarige Madonna Louise Veronica Ciccone is gefascineerd geraakt door het hindoeïsme en verruimt tegenwoordig haar geest met yoga. Verdwenen is het korte Jean Harlow-kapsel dat ze droeg ten tijde van haar vorige studio-cd Bedtime Stories (1994); met haar bos oranje pijpenkrullen ziet ze eruit als het oudere zusje van Alanis Morissette, de gruizige singer-songwriter die in de afgelopen jaren een multi-million-seller werd op Madonna's eigen platenlabel Maverick. Verdwenen zijn ook de veelbesproken - want zogenaamd post-feministische - seksuele provocaties die in de jaren tachtig de basis vormden van haar carrière, en die zes jaar geleden uitliepen op haar blootboek Sex en haar halfgeslaagde cd Erotica. Sinds kort is Madonna de 'Earth Mother' (The Sunday Times) of de 'Candy Perfume Girl' (Vanity Fair).

Hoewel ze zelf, met een verwijzing naar haar nieuwe muzikale leidraden, de voorkeur schijnt te geven aan 'Veronica Electronica', de ietwat kinderlijke bijnaam waarmee ze later dit jaar op tournee wil gaan.

Exotisch

Van platinablonde seksapostel tot spirituele elektrohippie - het is niet de eerste gedaanteverwisseling van de superster die in 1983 als discopoppetje debuteerde en daarna onder meer de rollen speelde van Monroe-achtige Material Girl, oversekste Katholieke Beeldenstormster en feministische Walküre met Gaultier-beha. Maar zelden heeft Madonna zich zo rigoureus muzikaal vernieuwd als op Ray Of Light. Haar plotselinge liefde voor het exotische en het esoterische (“Ik bestudeer nu de kabbala,” bazuint ze rond) heeft niet alleen invloed op haar teksten, waarin onbekommerde seks en zelfexpressie zijn vervangen door associatieve beelden en persoonlijke ontboezemingen, maar ook op de sound van haar composities. Voor Ray Of Light riep ze de hulp in van William Orbit, een Britse producer die naam maakte met de triphopgroep Massive Attack, en die gespecialiseerd is in trance-achtige synthesizerritmes. Zijn onaardse technoklanken beheersen de dertien nummers van de cd, en mengen ook verrassend goed met de klassiek georkestreerde composities die Madonna scheef met Patrick Leonard, de co-auteur van megahits als 'Live To Tell' (1986), 'Like A Prayer' en 'Cherish' (1989).

Er is nóg iets waardoor Ray Of Light anders, om niet te zeggen beter klinkt dan alle Madonna-albums sinds Like A Prayer (1989): de zangpartijen. Om zich voor te bereiden op de hoofdrol in Alan Parkers verfilming van de musical Evita - uiteindelijk een van de weinige successen van haar door flops geteisterde filmcarrière - nam ze fanatiek zangles. Als Eva Perón zong ze in 1996 de andere zanger-acteurs van het doek, en ook op Ray Of Light klinkt haar stem voller en is haar bereik groter. Callas zal ze nooit worden, maar hatelijke vergelijkingen met vocaal gehandicapte stripfiguren ('Minnie Mouse on helium') behoren vanaf nu tot het verleden. Madonna is gegroeid, en nergens is dat beter te horen dan op 'Nothing Really Matters' en 'The Power Of Good-Bye', de twee liedjes die in arrangement en compositie het best vergelijkbaar zijn met de toegankelijke hits uit Madonna's gouden jaren tachtig.

Critici achten Ray Of Light het resultaat van een nieuwe andere producer en een betere stem. Zelf ziet Madonna de geboorte van haar dochter als doorslaggevende factor. “A healing influence on my life,” noemt ze de 16 maand oude Lourdes Maria ('Lola'); een 'kadootje van God' dat haar verzoent met haar eigen moederloze jeugd in een verstikkend katholiek gezin in Detroit. Geen wonder dat ze op haar nieuwe album twee songs aan haar dochter heeft gewijd: het charmante kinderliedje 'Little Star', waarin Lourdes direct wordt toegesproken ('You make my spirit whole'), en het vrolijke disconummer 'Nothing Really Matters', waarin Madonna zich verbaast over haar egocentrisme in het verleden en concludeert dat 'Everything's changed/ I'll never be the same'.

Sterrenposes

Nooit dezelfde, dat is de lijfspreuk van Madonna. Al vijftien jaar lang is ze de troonopvolger van David Bowie, die in de jaren zeventig (en de vroege jaren tachtig) met een steeds wisselende identiteit en muziekstijl een stempel op de popmuziek zette. Bowie's gevoel voor theater en provocatie, zo zei Madonna vier jaar geleden tegen het Engelse maandblad Q, is altijd haar grote voorbeeld geweest, vanaf het moment dat ze hem als meisje van veertien met zijn uitzinnige Ziggy Stardust-uitdossing op een podium in Detroit zag staan.

Net als Bowie, die in het verre verleden achtereenvolgens de glitter-rock, de gotische synthesizerpop en de funky disco in de mainstream bracht, heeft Madonna het vermogen om op te pikken wat er speelt in de progressieve muziekcultuur en er commercieel goede sier mee te maken. In de jaren tachtig maakte ze furore met een blanke vorm van disco-soul, begin jaren negentig met het in de New-Yorkse homo-disco's ontwikkelde 'vogue-ing', het aannemen van sterrenposes tijdens het dansen. En nu is het de beurt aan de ambient house en de elektronische disco om door Madonna aan een massa-publiek verkocht te worden. Luisterend naar de hoogtepunten van Ray Of Light - naast het titelnummer ook het opwekkende 'Sky Fits Heaven' en het mysterieuze 'To Have And To Hold' - zou je denken dat dat moet lukken.

Twijfelaars op voorhand zijn er genoeg, want is er in de versnipperde popcultuur van de late jaren negentig nog wel plaats voor het soort superster dat in de jaren tachtig floreerde en waarvan Madonna een van de belangrijkste vertegenwoordigers was? De crossover-artiest die een muzikale trend belichaamde en zowel bij de highbrow popliefhebbers als het grote publiek populair was? Wie het lot beziet van Madonna's voormalige collega's Michael Jackson (in het slop), Bruce Springsteen (gereduceerd tot verdienstelijk folk-artiest) en vooral Prince (in topvorm maar slecht verkopend), zou daar somber over kunnen worden. Maar het is de vraag of de vergelijking opgaat, want geen van de supersterren uit de jaren tachtig heeft in de afgelopen jaren een album uitgebracht dat, zoals Ray Of Light, de hipste danstrends paart aan de toegankelijkelijkheid van een Top 40-produkt. Daarvoor moeten we terug naar 1991, toen Michael Jackson de techno en de hiphop integreerde op Dangerous en een jaar lang in de cd- en singlelijsten bivakkeerde.

Bevroren

Madonna lijkt zich over haar status als superster weinig zorgen te maken. 'Ik heb de roem tegen de liefde geruild,' is de eerste zin die ze uitspreekt op haar nieuwe album, en ze voegt er in één adem aan toe: 'zonder een greintje spijt'. Ze heeft haar dochter als middelpunt van haar leven, en propageert de berusting die voortvloeit uit meditatie. 'Freedom comes when you learn to let go,' zingt ze op 'The Power Of Good-Bye', een aanbeveling die hemelsbreed verschilt van het assertieve hedonisme dat ze predikte in oude hits als 'Express Yourself' en 'Justify My Love'. In de wereld van Madonna telt niet langer wat anderen kunnen betekenen voor jou, maar wat jij kunt betekenen voor jezelf. 'Je bent bevroren als je hart niet open is,' luidt het refrein van haar single 'Frozen' - in de videoclip begeleid door beelden die vreemd genoeg herinneringen oproepen aan de verfilming van The English Patient - 'Let all the hurt inside of you die.'

In een lang interview met het muziekblad Q noemt Madonna zichzelf deze maand 'The Queen of Despair' (“Lees mijn teksten!”). Maar de zweverige lyriek op Ray Of Light getuigt van tevredenheid, dankbaarheid, blijdschap zelfs. Met één uitzondering: de hypnotische tekst van het slotnummer 'Mer Girl'. In deze spaarzaam georkestreerde en breekbaar gezongen ballade schrijft Madonna over haar grootste trauma: de dood van haar door kanker aangetaste moeder. Het steeds hernomen 'I ran...' suggereert overtuigend dat Madonna haar hele leven op de vlucht is geweest voor die jeugdherinnering; hoe jammer is het dan ook dat de slotregels van de zo poëtische en aangrijpende klaagzang ('And I smelt her burning flesh/ Her rotting bones/ Her decay/ I ran and ran/ I'm still running today') zo clichématig sentimenteel zijn.

De teksten van Madonna zijn nooit erg diep of veelzeggend geweest. Ze is geen Lou Reed, die op zijn cd's gestaag zegt voort te schrijven aan de Great American Novel; geen Springsteen die in zijn teksten de gewone man in Amerika een stem en een bestemming gaf; zelfs geen Prince die uit seks en religie een reviaanse cocktail brouwde die meer was dan de som der delen. Juist omdat er niet één groot thema in Madonna's oeuvre was aan te wijzen, kon ze in de afgelopen vijftien jaar uitgroeien tot een van de meest becommentarieerde fenomenen uit de popmuziek. Academici en feministen over de hele wereld projecteerden vrolijk hun interpretaties op de superster die als eerste vrouw stadions volkreeg en als topmanager een amusements-imperium bestierde. Voor de een was ze een gender-bender die in de grenzen tussen de seksen deed vervagen; voor de ander een postfeministische suffragette die op seksueel gebied voor vrouwen dezelfde rechten opeiste als voor mannen; voor weer een ander was ze met haar kameleontische gedrag een boegbeeld van het postmodernisme. Je kunt wachten op de eerste wetenschapper die, zonder ooit een danspas op Ray Of Light gezet te hebben, de nieuwe Madonna uitroept tot de belichaming van het fin-de-millénaire.

Aanstekelijke liedjes, daar gaat het om bij Madonna - dansnummers die de tijd weerspiegelen maar door de jaren heen houdbaar blijken. De rest is franje. Ook Madonna's eigen uitspraken. In de Vanity Fair van deze maand wordt ze door de interviewster verleid tot een algemene uitspraak over de Zeitgeist. “Ik denk dat de mensen zich meer op zichzelf gaan richten, dat ze zich afvragen 'Wie ben ik? Wat ben ik aan het doen?”' De trefzekerheid van Ray Of Light maakt duidelijk dat Madonna dat stadium al lang gepasseerd is.