Utrecht; Uitkomst voor iedereen een verrassing

Leefbaar Utrecht is in één klap de grootste partij geworden. D66 was dat, maar maakte een diepe val.

HENK WESTBROEK, lijsttrekker van Leefbaar Utrecht en winnaar van de verkiezingen in Utrecht, haalt zijn schouders op. In de voorafgaande weken heeft hij de zittende raadsleden beschuldigd van corruptie, respectievelijk politieke corruptie, en nu moet hij zaken doen met een dergelijk gezelschap. De VARA-disc-jockey en horeca-exploitant heeft met zijn lijst in één klap de meeste stemmen gehaald en moet dus het initiatief nemen in de college-onderhandelingen. Zijn woorden neemt hij niet terug, dat is zeker. “Als ze niet gewend zijn om in dit soort termen te praten, zullen ze er in ieder geval toch op moeten reageren.”

De beschuldiging van Westbroek betreft onder meer het Utrecht Centrum Project (UCP), een reconstructie rondom het Centraal Station, die gepaard gaat met de bouw van hoge kantoren. Vóórdat de inspraakrondes begonnen, zou reeds tijdens een buitenlandse excursie het besluit zijn gevallen het project te realiseren. De corruptie zou diep woekeren, want het officiële principebesluit om het UCP te bouwen werd met grote meerderheid genomen, met alleen de Socialistische Partij en extreem-rechts als tegenstemmers.

Burgemeester I. Opstelten noemt het steekspel “niet erg verkwikkelijk”, maar maakt zich geen zorgen over de toekomst. Het bestemmingsplan voor het Utrecht Centrum Project komt eind dit jaar aan de orde en Opstelten verwacht niet dat er nog gepeuterd zal worden aan de afspraken. Hij ziet de uitslag als een “signaal dat de kiezers gewone dingen als werkgelegenheid, veiligheid, een schone stad en een goede school veel belangrijker vinden. Misschien zijn we er niet goed in geslaagd om dat goed voor het voetlicht te brengen”.

De uitkomst van de Utrechtse verkiezingen was voor iedereen een verrassing. Nog nooit is in zo'n grote stad een lokale lijst ineens de grootste geworden. Dat ging gepaard met een verpletterende val van de grootste partij in Utrecht, D66, van 9 naar 3 zetels. “Utrecht is een rare stad”, mompelde een lid van de Provinciale Staten van de getroffen partij.

De SP won uit de onvrede slechts drie zetels, een winst van één. De VVD moest genoegen nemen met haar huidige zes zetels. De liberalen hebben een moeilijke tijd achter de rug. Na de vorige verkiezingen hadden zij een akkoord bereikt met D66, GroenLinks, PvdA en CDA, maar werden uiteindelijk toch buiten het college gehouden. De VVD bevond zich zo in het gezelschap van de SP en extreem rechts en voerde een 'constructieve oppositie', die begin dit jaar resulteerde in het afzetten van fractieleider J. Kokshoorn. Dit gebeurde pas nadat deze in het Utrechts Nieuwsblad gewag had gemaakt van een complot tegen zijn kandidatuur voor het lijsttrekkerschap.

“We zijn te netjes geweest”, zo verklaart VVD-lijsttrekker J. van Zanen de matige uitslag voor zijn partij. Utrecht lijdt volgens hem aan een 'toverballendemocratie'. Alleen de VVD heeft een “constante, betrouwbare en realistische fractie”.

Niettemin kunnen ook PvdA en GroenLinks rekenen op een stabiele aanhang. Beide partijen behielden hun negen zetels. Vooral GroenLinks was verrast. “Eigenlijk zijn wij de sensatie van de avond”, meent fractieleider J. van Leijenhorst. “We hebben ons verkiezingsprogramma uitgevoerd, we werden soms voor rotte vis uitgemaakt en toch is onze aanhang hetzelfde gebleven. Voor GroenLinks is dat uniek in Nederland.”

Van Leijenhorst doelt op de portefeuille van GroenLinks-wethouder H. van der Steenhoven: Verkeer. Onder diens leiding ontstond er een autoluwe binnenstad, verdwenen parkeerplaatsen en kwam er een experiment met een fietsstraat waar auto's het tempo van de fiets moeten aanhouden. Er kwamen flankerende maatregelen als een goedkoop buskaartje op de winkelavonden en buurtfietsenstallingen, maar de woede onder automobilisten laaide vaak op.

Wellicht hebben autobezitters op Leefbaar Utrecht gestemd, omdat deze partij gratis parkeervergunningen voor bewoners bepleit. Het blijft een vrome wens, want al snel na de uitslag van de verkiezingen bleek dat er in het nieuwe college geen ruimte is voor de nieuwe partij. “Ze hebben alleen maar breekpunten”, constateert PvdA-lijsttrekker G. Mik en tevens wethouder van Financiën.

“Ze hebben zich buitenspel gezet”, bevestigt Van Leijenhorst. Vooral de harde eis van een referendum valt verkeerd. “Ze denken dat ze met negen zetels winst hun wil aan de meerderheid kunnen opleggen. Maar over zoiets moet je onderhandelen, dat is nu net een kwestie van democratie.”

Winnaar Westbroek viert na afloop zijn zege in zijn etablissement Chicane. Van een feestroes is niets te merken. “Misschien zijn ze geschrokken”, zegt de plaatselijke schrijver Tommy Wieringa.

Schrijver Ronald Giphart, lijstduwer van Leefbaar Utrecht, viert ook even feest in Chicane en hoort dan pas dat hij met voorkeurstemmen in de raad is gekozen. Hij blijft bij zijn oude vak, verzekert Giphart. Van kiezersbedrog is geen sprake, want hij heeft steeds gezegd dat hij geen raadszetel zou aanvaarden. “Anders had ik wel hoger willen staan.”

Zijn handelwijze is in overeenstemming met de Nederlandse taal. “Ik heb het in de Dikke Van Dale opgezocht. Een lijstduwer is iemand die als stemmentrekker aan het eind van een kieslijst wordt geplaatst en wiens kandidatuur niet bedoeld is om verkozen te worden.”