Nederlandse kunstenaars maken monument voor Marinus van der Lubbe; Een grafsteen voor een grenzeloze Europeaan

“Van der Lubbe was een gewone jongen die doordrong in de grote geschiedenis, en geen idioot. Hij verdient een fatsoenlijke herdenking.” Het kunstenaarsduo Ron Sluik (1961) en Reinier Kurpershoek (1959) uit Landsmeer houden zich al sinds 1993 bezig met projecten over Marinus van der Lubbe.

Ze hebben samen met anderen de stichting 'Een graf voor Marinus van der Lubbe' opgericht. Vorige week vrijdag, 27 februari, was het 65 jaar geleden dat de Leidse metselaar Van der Lubbe in Berlijn de Rijksdag in brand stak. Met zijn daad wilde hij het signaal geven voor de opstand van het Duitse proletariaat tegen het bewind van Hitler, die op 30 januari 1933 rijkskanselier was geworden. De nazi's grepen de brand aan om duizenden politieke tegenstanders te arresteren. In januari 1934 werd Van der Lubbe in de gevangenis van Leipzig onthoofd.

Het is al enige tijd onrustig rondom het graf van Van der Lubbe. Vorig jaar ijverde de neo-communistische PDS in de gemeenteraad van Leipzig voor postuum eerherstel, met succes: in oktober besloot de raad de Nederlander een waardige laatste rustplaats te geven, een permanent graf met een gedenkteken. Van der Lubbe ligt sinds 1934 anoniem begraven op de Zuiderbegraafplaats in Leipzig. Sluik/Kurpershoek boden aan het grafmonument te maken. Het stadsbestuur heeft daar mee ingestemd, mits het ontwerp voldoet aan de eisen die de begraafplaats stelt. Vorige week reisden Sluik/Kurpershoek naar Leipzig, waar ze met het gemeentebestuur spraken en de locatie van de gedenksteen vaststelden, voorlopig zo dicht mogelijk bij de plaats waar hij nu begraven ligt. Op 13 januari 1999, de negentigste geboortedag van Van der Lubbe, moet het gedenkteken onthuld worden.

Sluik/Kurpershoek: “Op de steen willen we drie data vermelden: van zijn geboorte, van de Rijksdagbrand en zijn sterfdatum. De datum van de Rijksdagbrand moet erbij, die heeft altijd als een stigma aan zijn nagedachtenis gekleefd. We willen ook het gedicht 'Schoonheid' van Van der Lubbe op de steen verwerken, of misschien iets dat naar zijn activiteiten als wandelaar door Europa en als lange-afstandszwemmer verwijst. Het moet duidelijk worden dat Van der Lubbe meer was dan alleen een brandstichter, dat hij een mens was met verschillende aspecten.

“We zouden het liefst drie stenen plaatsen: ook één in de Rijksdag en één in Leiden. In Leiden is er nu een Van der Lubbe-hofje, maar dat stelt niet veel voor. Of die stenen er allemaal komen is eigenlijk niet het belangrijkste. Het gaat er om dat we een discussie aanwakkeren. Draagt hij nu schuld aan de onbedoelde gevolgen van de brand of niet? Van der Lubbe wordt nu langzaamaan erkend als verzetsheld, maar het is toch vreemd dat hij in 1980 nog postuum veroordeeld werd tot acht jaar gevangenisstraf wegens brandstichting. Kwijtschelding van die straf zou ook tot het eerherstel moeten behoren.”

Van der Lubbe ligt op dit moment op dubbele diepte begraven in een urnenveld, boven hem liggen acht urnen begraven. Zijn graf kan pas in februari 2006 geruimd worden, als de grafrechten op het urnenveld verstreken zijn. Dan krijgt hij een eigen graf, waar het gedenkteken bovenop geplaatst wordt. De gemeente Leipzig heeft verklaard dat ze in 2006 eventueel bereid zijn de resten af te staan aan Leiden. De gemeente Leiden wijst dit aanbod niet af, maar heeft hierover nog geen beslissing genomen.

“Van ons hoeft het niet, deze lijkensjouwerij. De gemeente Leiden heeft voorheen weinig interesse getoond voor Marinus van der Lubbe. Het lijkt meer een reclamestunt. Van der Lubbe is niet alleen Leidenaar, hij is een nationaal, zelfs een internationaal figuur. Een grenzeloze Europeaan.”

In 1994 publiceerden Sluik/Kurpershoek het fotoboek Radau, met daarin nog nooit eerder gepubliceerde foto's die ze gevonden hadden in de archieven van de Oostduitse Sicherheitsdienst. Zelfs de stem van Marinus van der Lubbe schijnt nog te bestaan: het hele strafproces is opgenomen op wasplaat, de voorloper van de grammofoonplaat. Het stadshistorisch museum van Leipzig dat het materiaal beheert, wil het graag toegankelijk maken voor moderne geluidsapparatuur, maar dat is erg kostbaar. Twee Duitse wetenschappers maakten op 21 februari bekend dat ze, in dezelfde archieven die Sluik/Kurpershoek bezochten, nieuwe bewijzen gevonden hadden voor de stelling dat Van der Lubbe de Rijksdag niet alleen, maar samen met enkele nazi-provocateurs in brand heeft gestoken.

Sluik/Kurpershoek: “Er is geen enkel bewijs voor deze stelling. Wij hebben de dossiers gezien, en alle foto's bekeken. De historicus Herbert Bitter heeft uitputtend onderzoek gedaan (voor de documentaire die de Nederlander Joost Seelen over Van der Lubbe maakt, Water en Vuur) en kwam ook tot de conclusie dat de Alleintäterthese de enige juiste is. In Duitsland wil men gewoon dat de nazi's er mee te maken hebben. Het is voor hen niet te pruimen dat een Nederlander voor het eerst en in z'n eentje actie heeft ondernomen. Van der Lubbe is in de Duitse geschiedschrijving altijd doodgezwegen. Meestal hadden ze het alleen over ein Holländer.”

Op 13 januari 1998, zijn 89-ste verjaardag, is de stichting 'Een graf voor Marinus van der Lubbe' opgericht. Beeldend kunstenaar Fredie Beckmans, voorzitter van de stichting en ook nog zanger van de popband 'Rinus', vertelt: “Het doel is geld te verzamelen voor het grafmonument, en een ander beeld te creëren van Marinus dan een idioot die met z'n kop naar voren hangt. Die jongen wist wat hij deed, maar het blijft natuurlijk de daad van een jongen van 24.” De stichting wil dit jaar door het land reizen met een tentoonstelling van werken over Van der Lubbe die door ongeveer dertig kunstenaars gemaakt zullen worden. Daarbij zullen ook forumdiscussies plaatsvinden, optredens van 'Rinus' en er zal een Van der Lubbe-maaltijd geserveerd worden. “Veel aardappels, en koffie. De maaltijd van een echte volksjongen.”