'Mythe' Zwitserse neutraliteit ter discussie

Lange tijd was de Zwitserse neutraliteit onbespreekbaar in de Alpenstaat. Maar de kritiek op het toverwoord van de Zwitserse traditie neemt toe. “Je moet constateren dat het begrip neutraliteit niet gewapend is tegen morele vragen.”

BERN, 5 MAART. Bij gesprekken in de Verenigde Staten neemt Thomas Borer altijd een kaart van Europa mee. Daarmee kan hij zijn betoog over de machteloze positie van het kleine Zwitserland in de Tweede Wereldoorlog, als een democratisch eilandje omringd door nazi's, visueel kracht bijzetten. Het land lijdt volgens Borer, die aan het hoofd staat van de task force 'Zwitserland en de Tweede Wereldoorlog', onder het imago van de Musterknabe, het voorbeeldige jongetje. Dat is volgens hem een van de verklaringen waarom Zwitserland nu al twee jaar door de mangel wordt gehaald in verband met zijn oorlogsverleden. Dat uitgerekend het brave, degelijke Zwitserland in opspraak zou kunnen raken, was onvoorstelbaar.

Onterecht vindt Borer de aanklachten dat zijn land zich zou hebben verrijkt aan de oorlog, dat het door handel met de nazi's de oorlog zelfs zou hebben verlengd, dat het na 1945 onvoldoende openheid van zaken gaf over dubieuze banktransacties.

Vanuit zijn met moderne kunst behangen kantoor in de westelijke vleugel van het Bundeshaus pareert Borer, wiens ster in Bern snel is gestegen, de aanvallen. De Zwitserse regering had volgens hem maar één doel: als onafhankelijk land overleven en zijn bevolking beschermen. Het toverwoord om dat doel te bereiken was - en is - de neutraliteit. Door een strikt neutrale positie in te nemen, wist Zwitserland de nazi's buiten de deur te houden, zo luidt de redenering.

Maar diezelfde neutraliteit is tegenwoordig een bron van verwijten. Een week geleden verscheen het zoveelste rapport van de Zwitserse overheid waarin wordt uitgelegd dat neutraliteit niet meer is dan een instrument in de buitenlandse politiek - niet zaligmakend en niet eeuwig. Dit soort rapporten lijkt in de eerste plaats bedoeld om de eigen bevolking te overtuigen. Dat is nodig, want de neutraliteit ligt in de grondwet verankerd, over wijzigingen moeten de Zwitsers zich dus uitspreken in een bindend referendum.

“Er bestaan twee soorten neutraliteit”, zegt Matthias Krafft, hoofd van de afdeling internationaal recht op het ministerie van Buitenlandse Zaken. “Voor velen - nog steeds een meerderheid van de Zwitsers - kan dit land niet bestaan zonder neutraliteit. Het is een mythe, die door de Tweede Wereldoorlog alleen maar is versterkt en waarover niet valt te praten. Voor hen is lidmaatschap van de Europese Unie of de Verenigde Naties taboe. Onder politici overheerst de mening dat neutraliteit slechts één element is van het buitenlandse beleid. Het kan worden aangepast aan nieuwe verhoudingen en als het geen nut meer heeft, moet de regering de moed hebben het te laten vallen.”

In Schweizer Neutralität im Wandel (1990) noemt de Zwitserse hoogleraar Jürg Martin Gabriel neutraliteit een typisch 19de eeuws verschijnsel. Het paste in een tijd waarin oorlogen een geaccepteerd verlengstuk waren van de buitenlandse politiek en beperkt bleven tot lokale conflicten. Pas in deze eeuw werd oorlog volgens Gabriel als iets verwerpelijks gezien. Internationale verhoudingen veranderden en oorlogen groeiden gemakkelijk uit tot conflicten waarbij een groot deel van de wereld betrokken raakte. Bovendien wordt politiek tegenwoordig met criteria van de mensenrechten beoordeeld. De Tweede Wereldoorlog is de eerste oorlog waarbij goed en kwaad zo duidelijk aanwijsbaar zijn.

Dat Zwitserland aan de schandpaal is genageld, kan worden teruggevoerd op één vraag: hoe kon een land neutraal blijven tegenover Hitlers nationaal-socialisme?

“Je moet constateren dat het begrip neutraliteit niet gewapend is tegen morele vragen”, zegt Borer. “Moreel was Zwitserland tegenover de nazi's niet neutraal. In 1941, tijdens de enige democratische verkiezingen in Europa gedurende de oorlog, haalde de Zwitserse nationaal-socialistische partij nog geen één procent van de stemmen.”

Borer vindt dat Zwitserland in de Tweede Wereldoorlog geen andere keuze had. “Het opgeven van de neutraliteit zou gelijk staan aan een oorlogsverklaring aan Duitsland. Wanneer hadden wij dat kunnen doen? Zeker niet voor 1944. Maar ook daarna was het gevaar voor een gewapende strijd tegen de Wehrmacht niet geweken.”

Maar de tijden zijn veranderd. Op de actuele kaart van Europa weet Zwitserland zich opnieuw omringd door één grote macht aan al zijn grenzen - ook al is die deze keer minder gewelddadig. In de nieuwe politieke constellatie is volgens velen in Zwitserland de traditionele neutraliteit dan ook niet te handhaven. “In een tijd dat de eenheid in Europa groeit en een oorlog aan onze grenzen ondenkbaar lijkt, verliest de neutraliteit aan betekenis”, zegt Thomas Borer, die als diplomaat daarover verder geen mening behoort hebben. “Maar u kunt hem wel raden.”

Volgens Krafft is de invulling van de neutraliteit ook zonder wijziging van de grondwet aan het schuiven: “Toen de landen van de Europese Unie vorig jaar hun ambassadeurs uit Iran terugriepen in verband met de Mykonos-affaire, hebben wij dat ook gedaan. En als de Verenigde Staten ons toestemming hadden gevraagd om met in Duitsland gestationeerde vliegtuigen over Zwitsers grondgebied te vliegen voor een inzet tegen Irak, hadden we dat wellicht geaccepteerd. Als de Veiligheidsraad eenstemmig tot een bepaalde conclusie komt, bestaat er geen probleem met de neutraliteit.”

Volgens Krafft zal het niet lang meer duren voordat Zwitserland lid wordt van de Verenigde Naties, iets wat in 1981 nog door een meerderheid van de bevolking werd afgewezen. Ook toetreding tot de Europese Unie binnen vijf tot tien jaar sluit hij niet uit. Volgens opiniepeilingen is een meerderheid van de Zwitsers, die steeds meer hinder van hun isolement ondervinden, daar nu al voor - zes jaar geleden wilden ze zelfs nog niet eens de Europese Economische Ruimte binnenstappen, een soort voorportaal van de EU.

Ulrich Schluer is nog steeds zeer tevreden over de terughoudendheid van toen. Hij is Nationalrat voor de populistische Zwitserse Volkspartij. “Zwitserland past niet in het Europa van Maastricht en Amsterdam”, vindt Schluer. “De EU maakt een wezenlijke fout door ervan uit te gaan dat globalisering moet leiden tot politiek centralisme. Het omgekeerde is het geval. Als economische structuren naar elkaar toegroeien is het belangrijk dat mensen niet opgaan in de massa en dat politieke systemen blijven rivaliseren. Waarom zouden politici belastingen verlagen als ze op dat gebied niet meer met andere landen hoeven te concurreren. Het principe van de vrijemarkteconomie is ook toepasbaar op de politiek. Maar de aantrekkingskracht van het grote, machtige Brussel is in het provinciale Bern nu eenmaal heel sterk.”

Sluer is een 'neutralist' in hart en nieren. “U vindt neutraliteit getuigen van een gebrek aan solidariteit? Mijn reactie is: dat kan me niet schelen! Dankzij de Zwitserse houding was er tijdens de oorlog in Europa tenminste één land waar de democratie nog bestond. Bovendien is neutraliteit een voedingsbodem voor een organisatie als het Rode Kruis. Ik weet best dat er in dit land een niet te onderschatten groep bestaat die de neutraliteit onderuit wil halen. Maar je kunt nu eenmaal niet zeggen: vandaag ben ik even niet neutraal en morgen weer wel.”