Leven naast de hoofdstroom

Het is een veeg teken als toonaangevende vakbeoefenaren het bijltje erbij neergooien, omdat de beslissingen van de geldverdelende instanties te zeer afwijken van hun eigen maatstaven. In dit geval de beslissing om, keer op keer, het geld alleen te geven aan grootschalig statistisch onderzoek, en niets over te laten voor interessante projecten waarvan de vraagstelling ingegeven wordt door originele reflecties over theorievorming en huidige maatschappelijke ontwikkelingen.

Aldus de socioloog Abram de Swaan in een open brief aan NWO - de instantie die steeds meer te zeggen krijgt over de verdeling van onderzoeksgelden - waarin hij zijn lidmaatschap opzegt van de NWO-stuurgroep.

Het valt buitenstaanders moeilijk uit te leggen hoe het op de universiteit op het ogenblik toegaat. Dat alle onderzoek wordt achtergesteld dat niet neerkomt op de statistische bewerking van grote databestanden. Dat medewerkers elkaars concurrenten zijn geworden in de strijd om schaarse middelen, wat wantrouwend en gesloten maakt. Dat alleen Engelstalige publicaties tellen om lid te worden van een onderzoeksschool, en dat wie daar niet in zit de kans loopt geen tijd meer te krijgen voor onderzoek. Dat vernieuwende onderzoekers weinig kans krijgen omdat ze niet passen in het juiste format van de onderzoeksaanvraag. Dat wie zich niet conformeert aan het heersende klimaat tot de universitaire losers behoort waarop neergekeken wordt, terwijl die buiten de universiteit soms een goede naam hebben en prestige genieten. Dat er een monocultuur aan het ontstaan is waar velen niet goed in gedijen, en die slecht is voor de wetenschap.

Als ik niet overdrijf, volgt de onvermijdelijke vraag: wat te doen? Kritiek en verzet liggen voor de hand, maar dat gebeurt opvallend weinig. Het klimaat negeren en gewoon je gang gaan is natuurlijk een aantrekkelijke optie, maar slechts voor weinigen weggelegd. Aanpassen aan de heersende cultuur is een mogelijkheid, met het gevaar van cynisme of lichte depressiviteit, beide niet goed voor de vitaliteit en de creativiteit. In een staat van onthechting je dingen doen, en dan bij thuiskomst in een heet bad weer tot leven komen is een mogelijkheid, maar een oplossing is dat niet.

Aan te raden valt de sociologische distantie: het van enige afstand observeren wat er zich binnen het bedrijf afspeelt, wat het krachtenveld is, wie de partijen zijn, wat hun machtsbronnen en hoe het verloop is van het spel. Zo kun je tot de verliezers behoren en toch enig plezier putten uit de scherpte van het eigen inzicht - wat natuurlijk ook een machtsbron vormt, alleen soms op langere termijn en in een andere omgeving. Het is een houding die het humeur kan redden, maar op den duur toch slecht voor je is, omdat je gedeeltelijk verdwijnt en slechts bestaat als oog en oor. De vervreemding wordt tot beroepshouding verheven, en verontwaardiging wordt omgezet in vragen als wie de macht heeft te definiëren wat goed is, wat de norm, en wie daar buiten valt. In observaties hoe mensen daar naar gaan staan, en in de eigen superioriteit gaan geloven. En anderen het gevoel geven dat deze tekortschieten, dat ze niet deugen, omdat ze niet voldoen aan hun maatstaven.

Het sluipt in het denken, en het sluipt in de taal. De gevestigden beoordelen hun eigen werk als 'excellent', terwijl het in veel gevallen om weinig opzienbarend mainstream-onderzoek gaat. Zij beschouwen zichzelf als 'gekwalificeerden' en stellen zich hoog op tegenover die anderen, de 'ongekwalificeerden' die de onhandigheid begaan in het Nederlands te blijven publiceren. Als je dat maar vaak genoeg herhaalt, gaat dat een eigen leven leiden, en gaan mensen zelf ook geloven dat er twee klassen zijn, de ongekwalificeerden en de gekwalificeerden, wat gaat samenvallen met superieur, of top, of weet ik wat voor superlatief mensen voor zichzelf bedenken.

Ik word gek van al die mensen die zichzelf maar top noemen, terwijl ze nog geen zin schrijven die me bijblijft. Ze bezorgen me ook een gevoel van plaatsvervangende schaamte. Die sociologische distantie valt niet lang vol te houden.