Mannenkomedie met dramatische ondertoon

Voorstelling: Ik heb 't met 'm gedaan, van Kevin Elyot, door het Noord Nederlands Toneel. Regie: Derek Goldby; vertaling: Gerardjan Rijnders; decor en kostuums: John Otto. Gezien: 28/2 De Machinefabriek, Groningen. Tournee t/m 2/5. Inl. (050) 311 33 99.

Een levensecht decor en ingeleefd spel zonder wat voor vervreemdingseffecten dan ook: in het Nederlandse toneelwereldje wordt daar flink op neergekeken. Soms is die verachting terecht, want een overdaad aan realisme maakt het publiek lui en suffig. Maar als dat wat wij op het toneel zien nu eens net echt is en tegelijkertijd verontrustend: wat valt er dan nog te zeuren?

Het decor van Ik heb 't met 'm gedaan oogt ouderwets omdat alles d'r op en d'r aan zit, van het schilderij aan de muur tot en met de pas uit het tuincentrum gehaalde planten. Het spel oogt eveneens ouderwets, want de acteurs stappen nergens uit hun rol en kijken amper de zaal in. Met domheid of gemakzucht heeft deze bij het Noord Nederlands Toneel uitgebrachte voorstelling echter niets te maken. Alleen al de tekst is daarvoor te goed. De Engelsman Kevin Elyot schreef die tekst in 1994, maar het verhaal speelt zich af in de jaren tachtig, toen de ontdekking van het aidsvirus voor een golf van paniek zorgde en promiscuïteit ineens een groot probleem werd.

Het feestje dat de 35-jarige Chris ter ere van zijn nieuwe woning geeft krijgt door die aids-angst een wrange bijsmaak. Zijn oude studievriend John lacht hem uit om zijn oppassendheid op liefdesgebied - en het is waar: Chris probeert zich krampachtig tot telefoonseks te beperken terwijl een brei-therapie hem van zijn laatste restje mannelijke drift moet afhelpen. Maar zijn serre lijkt op een jungle, geschapen voor de wilde wetten der begeerte. Diep in Chris' binnenste smeult nog zoiets als hartstocht, een hartstocht van heel lang geleden.

In stilte is Chris al jaren verliefd op John, een mooie jongen die in zijn puberteit is blijven steken en nooit geleerd heeft verantwoordelijkheid voor zijn daden te nemen. Niet dat deze onrijpe macho geen hart heeft, want John houdt op zijn beurt van de afwezige Rick. Vervelend alleen dat vriend Daan daar niets van mag weten. Daan heeft namelijk met Rick een officiële relatie, negen maanden reeds, en sindsdien prijst hij de geneugten van de monogamie. En zo, gevangen in een web van broze verlangens en verhoudingen, doen de vrienden hun best om het al even broze bouwwerk van verzwegen waarheden en uitgesproken halve leugens overeind te houden.

Ik heb 't met 'm gedaan gaat niet alleen over vriendschap en verraad of over drift en rede, maar ook over herinneren en vergeten, trouw en ontrouw, onvervulde liefdes en onaffe levens. Rick is de onzichtbare figuur bij wie al die lijnen samenkomen. Ook de mannen die na het eerste bedrijf op het toneel verschijnen zijn, zo blijkt, met Rick naar bed geweest. In de tweede akte is Rick trouwens dood en in het slotdeel is er alweer iemand ten grave gedragen: Chris, de aardigste van allemaal en de voorzichtigste, de enige die 'het' niet met de aidshaard Rick heeft gedaan...

Dat onrecht schrijnt; je zou het recht willen zetten. Maar uiteindelijk is misschien elke voortijdige dood onrechtvaardig. Kevin Elyot veroordeelt geen van zijn personages, hij lijkt van hen allen te houden. En regisseur Derek Goldby slaagt erin die compassie over te dragen. Net als Elyot is Goldby een Brit; hij ensceneerde drama's van Joe Orton en Irvine Welsh en My Night with Reg, zoals het stuk van Elyot eigenlijk heet, beproefde hij al in Londense West-End-theaters. Gelukkig hebben we nauwelijks in de gaten dat we naar een importprodukt zitten te kijken. Vertaler Gerardjan Rijnders verplaatste de handeling naar Amsterdam-Zuid, en het ventje dat Chris' serre schildert heeft hier een Brabants accent.

Ook die aanvankelijk zo frisse kleine Erik wordt meegezogen in de misère van de volwassenen om hem heen, zodat er van zijn onschuld op het laatst niet veel meer over is. Kevin Elyot noemt zijn drama een komedie. De vele misverstanden doen daar inderdaad aan denken, net als het vlotte tempo en de grote grapdichtheid - maar echt vrolijk word je er niet van. Ja, we kunnen grinniken om de Chris van Joep Onderdelinden, de Erik van Stijn Westenend, de John van André Arend van Noord en de exuberante Daan van Christo van Klaveren, en bulderend lachen kunnen we bij de optredens van Laus Steenbeeke en Kenneth Herdigein, het ongelijke duo Bert & Ben dat vergeefs een knus huismussenbestaan tracht te leiden. En toch: elk van de zes hoofdfiguren draagt een noodlot dat erger is dan het (waarschijnlijke) hebben van aids. Juist door die zwaarmoedige ondertoon stijgt Ik heb 't met 'm gedaan boven de gemiddelde nichtenkomedie uit.