Kiezers straffen Kohl voor economische crisis

Het eclatante succes van Gerhard Schröder bij de deelstaatverkiezingen van gisteren in Nedersaksen is een bittere pil voor bondskanselier Kohl. Is Duitsland rijp voor een aflossing van de politieke wacht?

BONN, 2 MAART. De triomf van Gerhard Schröder, de minister-president van Nedersaksen, riekt naar een machtswisseling in Bonn. De verkiezingswinst was zo royaal, dat de SPD Schröder gisteravond al als kandidaat op het schild hief om het in september op te nemen tegen bondskanselier Helmut Kohl.

De winst van Schröder is een dramatische tegenslag voor de regering. Temeer omdat de bondskanselier de verkiezingen “beslissend” heeft genoemd voor de koers van de Duitse politiek. Kohl zelf trok elf keer naar de noordelijke deelstaat om met de jonge Christian Wulff campagne te voeren. Dat er bij de deelstaatverkiezingen meer op het spel stond dan Nedersaksen was dus zonneklaar.

De campagne werd beheerst door de vraag wie in september de kanselierskandidaat van de SPD zou worden. Een stem voor Schröder in Nedersaksen was een stem voor Schröder in Bonn. Daar had noch de SPD, noch de CDU een geheim van gemaakt. Maar dat de lokale problemen zo'n ondergeschikte rol zouden spelen was toch een bittere pil voor Wulff, die een campagne voerde met inhoudelijke thema's. Tenslotte is de balans van vier jaar Schröder in Nedersaksen, met een torenhoge schuldenlast en een werkloosheid van 14 procent, uiterst mager. De Amerikaans aandoende persoonlijkheidscultus rondom Schröder leidde ertoe dat Wulff een slechter resultaat behaalde dan bij de verkiezingen in 1994. Daarmee kreeg de jonge CDU-politicus de rekening gepresenteerd voor de politiek van de conservatief-liberale coalitie in Bonn. De kleine FDP, Kohls coalitiepartner in Bonn, slaagde er weer niet in de kiesdrempel te halen.

Het verkiezingsresultaat voor de SPD was opmerkelijk hoger dan Schröder, maar ook partijvoorzitter Oskar Lafontaine had durven hopen. Tenslotte heeft de SPD bij de verschillende deelstaatverkiezingen in de afgelopen jaren telkens 4 tot 6 procent van de stemmen verloren. Schröder had het al een succes gevonden als hij erin was geslaagd de 44,3 procent die hij in 1994 behaalde, te behouden. Bijna vier procentpunten erbij is meer dan waarop hij “in zijn stoutste dromen” had durven hopen, zei hij gisteravond toen de uitslag bekend werd. De regering-Kohl krijgt nu de rekening gepresenteerd voor de hoge werkloosheid, de impasse rond de belastinghervorming en het gevoel van algehele malaise in het land.

Pagina 5: 'Amerikaanse' campagne Schröder succes

“Ons wordt verweten dat we 4,8 miljoen werklozen hebben en dat onze economische hervormingen geen extra arbeidsplaats hebben opgeleverd”, zei een teleurgestelde Heiner Geissler, vice-fractievoorzitter van de CDU/CSU tijdens een geanimeerd debat met winnaars, verliezers en opinieleiders in het ARD-televisieprogramma 'Sabine Christiansen'.

Nu scheppen politici geen banen, dat doen ondernemers. De politiek kan echter wel het investeringsklimaat verbeteren. Op dit terrein is, vinden veel kiezers, onder Kohl te weinig gebeurd. De grote belastingverlaging is er niet gekomen, omdat de SPD die in de Bondsraad torpedeerde. Daarmee heeft de blokkade-politiek van partijvoorzitter Lafontaine succes gehad, hoe tegenstrijdig het ook mag klinken. Het beeld is ontstaan dat er in Bonn geen politiek besluit meer wordt genomen, dat er door het getouwtrek tussen Bondsdag en Bondsraad niets meer tot stand komt. Lafontaine heeft zich zo als een groot strateeg ontpopt.

De maatregelen die de regering wel nam om de verzorgingsstaat af te slanken en de arbeidsmarkt minder star te maken kwamen bij de kiezers niet goed aan. De salarissen van de Duitsers worden tot de hoogste in Europa gerekend, maar werknemers hebben steeds minder te besteden. De belastingen en sociale premies zijn, mede door de last van de hereniging, almaar gestegen.

“De werkloosheid wordt elke maand hoger. Al m'n kosten gaan omhoog. Zelfs voor medicijnen moet ik bijbetalen. Laat de anderen het maar eens proberen”, reageerde een verontwaardigde AOW'er tijdens de verkiezingscampagne in Nedersaksen. Hij had altijd CDU gestemd, nu koos hij voor Schröder. “Het land is rijp voor verandering. Het wil dat er een einde komt aan de mismoedige stemming”, was het commentaar van de politieke historicus Arnulf Baring op de uitslag van gisteren.

Nu is het voor een coalitie die zestien jaar aan de macht is niet eenvoudig met frisse daadkracht voor impopulaire maatregelen te werven. Bovendien zijn er met Kohls belangrijkste troefkaart, de euro - die hij als bekroning van zijn werk beschouwt - , nauwelijks stemmen te winnen. Een grote meerderheid van de bevolking loopt niet warm voor de Europese munt. Ook tijdens de campagne in Nedersaksen verstomde het applaus zodra de euro ter sprake kwam.

Baring meent dat Schröder een Duitse Clinton kan worden. Net als de Amerikaanse president is Schröder pragmatisch, weinig dogmatisch en zou hij het sociale netwerk kostenbewust kunnen repareren. Schröder, de mediaster, heeft zijn campagne uitsluitend gewonnen op zijn charme en zijn imago van 'moderniseerder'. Zijn Amerikaanse manier van campagnevoeren heeft gewerkt. De komende zeven maanden zal moeten blijken of hij zijn winst kan vasthouden en wat hij de landelijke kiezers te bieden heeft.

Gerhard Schröder profiteert van het onbehagen bij de bevolking over de maatschappelijke stilstand en de groeiende angst voor verlies van hun baan en hun geliefde mark. Duitsland is rijp voor een 'ruk naar links', concludeerde het onderzoeksbureau van professor Elisabeth Noelle-Neumann uit Allensbach vorige week. Gewoonlijk slaat de kanselier haar hoog aan. Volgens het bureau is de stemming onder de bevolking tussen december 1997 en februari van dit jaar omgeslagen. Net in deze periode maakte Helmut Kohl bekend dat hij zijn doelstelling om de werkloosheid tot het jaar 2000 te halveren had opgegeven. Dat was een dramatisch moment. De kanselier gaf toe geen antwoord meer te hebben op dit probleem, dat zovele Duitsers zorgen baart.

Voor de coalitie ziet de toekomst er duister uit. De regering heeft weinig troefkaarten meer in de hand. Een keerpunt op de arbeidsmarkt kan redding brengen, maar dat is vooralsnog niet in zicht. De komst van de euro in mei zal zeker niet die euforie brengen die Kohl hard nodig heeft.

De komende maanden zal een harde strijd worden gevoerd. De partij die wil regeren moet het 'midden' winnen. Juist hier heeft Schröder in Nedersaksen veel stemmen weggesnoept bij de CDU. Opvallend genoeg ook bij oudere CDU'ers, de doelgroep waarop de kanselier zijn hoop heeft gevestigd.

Hier schuilt het grote gevaar voor Kohl. Net als andere West-Europese sociaal-democraten wil Schröder met gematigde thema's aan de macht komen - onder het mom van 'sociale vernieuwing'. Partijleider Lafontaine garandeert de steun van de oude aanhang, Schröder voegt daar een nieuwe aan toe. Naar verluidt zal Schröder een belastinghervorming beloven, een hervorming van de pensioenen en - als hoogstandje van innovatie - de hogesnelheidstrein (Transrapid) willen doorzetten. Allemaal thema's die zo uit de koker van het kabinet-Kohl komen.

Het zal niet meer Kohl zijn die deze onderwerpen realiseert, maar een man met een ander gezicht. De Duitse Clinton? Dat moet op 27 september blijken.