Solidarisieren! Mitmarschieren!; Aan de Freie Universität in Berlijn is polarisatie nog heel gewoon

In Berlijn kijken Nederlandse studenten in Berlijn verbaasd om zich heen. 'Duitse studenten willen alles: goed, lang èn goedkoop studeren.'

DE DUITSE studiegenote van Florine Lengkeek (22) had een beetje vreemd opgekeken toen Florine zei dat ze geen zin had om mee te gaan naar het vrouwencafé van de universiteit. “Ze zei niets tegen mannen te hebben, maar ze voelde zich onder vrouwen nu eenmaal beter op haar gemak”, vertelt Florine in de mensa van de Freie Universität (FU) in Berlijn. Haar Nederlandse studiegenoot Bert ter Hoeve (25) voegt er aan toe: “Heteroseksualiteit staat hier gelijk aan militarisme.”

De polarisatiestrategie van vijfentwintig jaar geleden, vrijwel overal langzamerhand uitgestorven, is op de Berlijnse universiteit nog volop aanwezig, menen de Nederlandse studenten. Politisering in plaats van consensus - kenmerkend voor de jaren zeventig - heeft volgens Ter Hoeve weliswaar geleid tot sociaal en politiek engagement, maar ook tot inflexibiliteit. “Alles wordt geplaatst in een sociaal-politiek kader, zonder dat er praktische oplossingen worden bedacht voor de gerezen problemen in het hoger onderwijs in Duitsland. Van de no-nonsensecultuur aan de Nederlandse universiteiten hebben ze nog niet gehoord. Studeren is een hier een conservatieve jaren-zeventig-aangelegenheid.”

Ter Hoeve en Lengkeek studeren geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en verblijven ter afronding daarvan, samen met twee andere Nederlandse studenten, een half jaar met een Socrates-beurs van de EU in Berlijn. De FU is een van de twee algemene universiteiten in de Duitse hoofdstad en bestaat dit jaar vijftig jaar. De Amerikanen stichtten in 1948 een 'vrije' universiteit in het West-Berlijnse district Zehlendorf. West-Berlijn was toen een buitenpost van de democratie en de FU een buitenpost van de academische vrijheid, die aan de andere Berlijnse universiteit niet te vinden was. Op de door de Russen bestuurde Universität Unter den Linden - later Humboldt Universität - gaf het het marxisme-leninisme in elke collegezaal de toon aan.

KENNISBUNKER

Maar de Pruisische en naar de DDR riekende gehoorzaamheidscultuur aan de Humboldt-universiteit bleek na de Duitse eenwording heel wat makkelijker te verdrijven dan de geest van de jaren zestig en zeventig aan de FU. Onder de 43 duizend studenten aan de FU tiert de 'kritiese universiteit' nog welig: theorie en dogmatiek genieten de voorkeur boven praktijk en pragmatisme, en spreiding van kennis en macht heeft geleid tot een massa-universiteit. De massief betonnen kennisbunker waarin de universiteit is ondergebracht, wordt bovendien log en bureaucratisch bestuurd, aldus de Nederlandse studenten.

Twintig jaar hebben de Duitse universiteiten op veel te grote voet geleefd, meldde onlangs Klaus Landfried, president van de Organisatie van rectores magnifici van de Duitse universiteiten. Daarvoor wordt nu de rekening gepresenteerd in de vorm van bezuinigingen. Door de massale toeloop moeten colleges vaak op de gang worden bijgewoond en zijn werkgroepen van veertig tot zestig deelnemers heel gewoon, met als gevolg dat de helft van de studenten geen referaat kan houden. Computers zijn vaak afwezig of verouderd evenals het studiemateriaal in de bibliotheken, studiebegeleiding is verleden tijd, vacatures worden niet vervuld en ook voor de noodzakelijke investeringen in de internationalisering van het onderwijs is geen geld. Massale acties waren de afgelopen maanden het gevolg. Landfried schat dat voor de 1,8 miljoen ingeschreven studenten, omgerekend 4,5 tot 6,5 miljard gulden nodig is om de kwaliteit van het hoger onderwijs door hervormingen weer op peil te brengen.

“De staat laat de Uni's met opzet verloederen”, zegt Aart Helder (25), student kunstgeschiedenis aan de Amstel en voor zijn specialisatie 'moderne kunst' enige tijd neergestreken aan de oever van de Spree. Helder gelooft in een complottheorie om het hoger onderwijs te hervormen. “De kwaliteit moet zo ver zakken, dat studenten zelf ook het idee krijgen dat het zo niet verder kan en de reorganisaties accepteren.” Voor hem is het duidelijk dat ook de Duitse overheid toe wil naar korte studies voor de massa en langere - met eventuele promotie - voor een elite.

“De demonstraties gaan niet alleen om de bezuinigingen aan de universiteiten, maar ook om de afbrokkelende positie van jongeren in het algemeen”, zegt Leontine Meijer (25), geschiedenisstudente in Amsterdam, maar momenteel voor haar scriptie in de Duitse hoofdstad. 'Solidarisieren, mitmarschieren', is het parool van de protesterende studenten. Meijer voelt zich solidair en heeft meegelopen in de demonstraties. “Maar het ging niet alleen om solidariteit, het was ook een protest tegen de generatie '68, om te laten zien dat de 'generatie-Nix' helemaal niet niks is.” Jongeren willen namelijk niet alleen studeren, maar ook werk daarna.

Daar dient zich in Duitsland een probleem aan: afstuderen rond het dertigste levensjaar is heel normaal. De officiële studietijd ligt, afhankelijk van de gekozen studierichting, tussen de vier en viereneenhalf jaar, maar wie er langer over doet, kan zijn gang gaan. Geen haan die er naar kraait en erg veel duurder wordt de studie er voor de betrokken student niet van, want collegegeld is een onbekend fenomeen. De semesterbijdrage is voor studenten aan de FU weliswaar verhoogd van 50 tot 150 mark, maar van collegegeld is geen sprake en dat willen de Duitse studenten zo houden, bleek uit de demonstraties. “Onredelijk”, zo typeert Meijer de onwil van haar Duitse collega's om collegegeld te betalen. “De Duitse studenten willen alles. Ze willen goed studeren, lang studeren en goedkoop studeren. Eeuwige studenten hoeven toch niet te worden betaald uit de staatskas?” Bovendien vindt ze het strategisch niet erg slim. “Wie niet betaalt, kan ook niets eisen.”

Alle protesten ten spijt, heeft de Duitse Bondsdag onlangs de 'Hochschulrahmengesetz' aangenomen. De raamwet, die door de deelstaten zelf moet worden ingevuld, is enigszins vergelijkbaar met de Nederlandse Wet op het Hoger onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek (WHW, 1993). Als zij van kracht wordt, zal de mogelijkheid ontstaan internationale graden als 'bachelor' en 'master' te halen, de studies zullen waarschijnlijk korter worden door de invoering van een studieadvies na de propedeuse en de mogelijkheid om aan andere Duitse of buitenlandse universiteiten te studeren zal worden vergemakkelijkt.

BROODJES MEE

Door de protestdemonstraties van de afgelopen tijd zijn er zoveel colleges de mist in gegaan, dat er nu les wordt gegeven van tien uur 's ochtends tot half zeven 's avonds. Om de stof in te halen. “Het verschil met Nederland is dat iedereen ook komt. Afspraak is afspraak in Duitsland. Broodjes mee, thermosflessen koffie mee. “In Nederland zou iedereen wegblijven”, zegt Ter Hoeve. Het is Leontine Meijer opgevallen dat Duitse studenten veel afstandelijker met elkaar omgaan dan Nederlandse. “In Nederland ga je na collega nog wel eens koffie met elkaar drinken en daar groeit dan een leuk contact uit. Dat is hier minder.”

Alle vier Nederlandse studenten studeren geschiedenis en vinden het machtig interessant in een stad te studeren waar de geschiedenis zo tastbaar aanwezig is. Leontine Meijer: “In Nederland vraagt iedereen of je soms werkloos wilt worden, wanneer je zegt dat je geschiedenis studeert. Maar hier is het bijna een noodzaak dat je iets aan geschiedenis doet, bijna iedereen doet dat, al was het maar als bijvak.”