Melkert moet knopen doorhakken

Het grote succes van minister Melkert: de veertigduizend Melkert-banen. De grote teleurstelling: zo weinig voortgang met de één-loket-gedachte. De politieke verklaring voor dit contrast is, lijkt mij, tweeledig.

De ambtenaren op Melkerts ministerie leven nog in een cultuur waarin het makkelijker is om weer eens een nieuwe regeling te ontwerpen (de Melkert-banen) dan om economisch-organisatorisch na te denken over de zakelijke opzet van de sociale zekerheid. En de minister zelf is nog niet honderd procent zeker van zijn positie als nummer twee in de PvdA en schurkt dus heel dicht aan tegen zijn eigen partijgenoten, die ook al beter vertrouwd zijn met mooi, nieuw beleid dan met het oplossen van managementsproblemen.

Ad Melkert kan niet té ver voor de PvdA-muziek uitlopen en dat wreekt zich helaas op het terrein van de één-loket-gedachte. Toch is de tijd overrijp voor een nieuwe architectuur in de sociale zekerheid en de bijstand. Immers, Flip Buurmeijer heeft vier jaar geduldig en met kennis van zaken onderhandeld met alle belanghebbende organisaties over een structuur waarin iedereen zich kon vinden, maar dat bleek een onmogelijke opgave. Nu schrijven de verkiezingsprogramma's in algemene termen dat er dan maar meer vrijheid, concurrentie en marktwerking moet komen, maar daarmee is nog niet opgelost hoe een nieuw stelsel ook kan beantwoorden aan eisen van zorgvuldigheid en rechtsbescherming van kwetsbare burgers.

Het grote dilemma is helaas nog even ver van een oplossing als bij de start van het kabinet. Is de zogenoemde 'integrale gevalsbehandeling' waardevol omdat dan dossiers niet meer kunnen zoekraken tussen verschillende bureaucratieën, of kan beter één (publieke) instantie verantwoordelijk blijven voor 'intake' en keuringen, en een andere partij daarna aan het werk gaan met het zoeken naar oplossingen voor de cliënten? Om dit keuzeprobleem op te lossen kunnen we het best zo eerlijk mogelijk analyseren waar het huidige systeem faalt. Ideologisch gekleurde beweringen dat de markt niets heeft te zoeken bij 'intake' en keuringen (PvdA) zijn minder behulpzaam dan een koele blik op de zwakke plek in het vigerende stelsel. Was dan niet de grootste klacht dat cliënten veel te langzaam en te gefragmenteerd werden geholpen?

Deze maand werd bekend dat bij de Sociale Dienst in Rotterdam na twee maanden de inschrijving pas is voltooid voor twee op de drie cliënten. Onaanvaardbaar tijdverlies voor cliënten die te lang moeten wachten op scholing of werk. Veel te kostbaar ook voor rijk en gemeente die uitkeringen betalen in plaats van werk te bevorderen. Om aan dit getreuzel een eind te maken is de integrale gevalsbehandeling aangewezen, zoals bepleit op pagina 47 van het regeerakkoord uit 1994, met daarbij een groter financieel belang voor de gemeente om de vaart er goed in te houden. Zodra de gemeente een nieuwe cliënt in de bijstand kan aanbieden dat de cursus sollicitatietraining of de werkervaringsplaats al binnen een week beschikbaar is, wordt ook een hoffelijker vorm mogelijk van controle in de Bijstandswet. Cliënten die al zwart werken zullen immers passen wanneer de gemeente hen onmiddellijk inschrijft voor een training of een tijdelijke baan. Hoe meer haast de gemeente maakt om nuttige zaken aan te bieden aan cliënten, des te sneller de frivole aanvragers van een uitkering zich moeten terugtrekken. Vandaar dat de verkiezingsprogramma's van PvdA, VVD en D66 terecht aandringen op een groter gemeentelijk belang bij het tempo in de uitvoering van de bijstand. Financiële formules om dat te bereiken heb ik besproken in mijn columns van 22 november 1997 en 17 januari 1998. Uitbesteding onder toezicht van de gemeente is het aangewezen middel.

Maar als dan een gemeente besluit om de hulp voor cliënten uit te besteden aan één organisatie en daarmee het ene loket helder te openen, hoe zit het dan met de eis van zorgvuldigheid bij de beoordeling van het recht op een uitkering en inschatting van de mogelijkheden van iedere cliënt? Op dat punt is minister Melkert in zijn belangrijke toespraak van 11 februari weer erg dicht aangekropen tegen het standpunt van sommige PvdA'ers die nog steeds denken dat zorgvuldigheid samenvalt met publieke uitvoering. Letterlijk zei de minister: 'de markt heeft niets te bieden' als het gaat om de standaardadministratie, de beoordeling van cliënten en de vaststelling van de aanspraak op een uitkering. De zorgen die hieruit spreken zijn legitiem, maar de organisatorische oplossing is mij veel te krampachtig. In de haven van Rotterdam is het toch ook niet zo dat alleen een publiek schip mag varen op de Nieuwe Waterweg, waarna de lading overgaat in een commercieel schip voor het vervolg van de reis op zee? Welnee, commerciële schepen varen ook binnen de haven, maar dan wel met een loods aan boord. Zo is het ook mogelijk om de integrale gevalsbehandeling per gemeente (of wijk van een grote stad) compleet in handen te geven van een geïnteresseerde partij zoals het arbeidsbureau, een van de huidige uitvoeringsinstellingen, of misschien wel een wijkorganisatie of uitzendburo, en daarna te zorgen dat een ambtelijke loods aan boord is om garant te staan voor zorgvuldigheid bij de uitvoering van wettelijke taken. Precies zo is ditzelfde probleem opgelost in de Amerikaanse staat Wisconsin, waar de één-loket-gedachte goed is gerealiseerd, maar wel met steeds een paar gemeenteambtenaren gedetacheerd in het wijkgebouw waar de dienstverlening aan bijstandscliënten plaatsvindt.

Uitbesteding van het complete traject aan één partij per gemeente of wijk is veel beter dan een gecompliceerde, van bovenaf opgelegde, samenwerking tussen drie elkaar beloerende instanties, omdat dan tenminste cliënten nooit meer van hot naar her worden gestuurd. Toestanden met de dossieroverdracht en te veel bureaucratische regels om cliënten snel en goed te kunnen helpen blijven de grootste organisatorische klachten over het huidige systeem, en voor die problemen zijn er maar twee oplossingen. Of een Buurmeijer kan in detail voorschrijven waar de gemeente ophoudt en het arbeidsbureau begint en weet precies welke vergoedingen en boetes GAK, Arbeidsbureau en gemeente elkaar per cliënt in rekening mogen brengen, óf de integrale gevalsbehandeling wordt nu eindelijk ingevoerd door alles in één hand te laten, met daarbij een ambtelijke 'loods' om de rechtmatigheid te garanderen. Trouwens, wie denkt serieus dat Arbeidsbureau, Sociaal Fonds Bouwnijverheid of GAK willen offreren om in wijk of gemeente totaal verantwoordelijk te zijn om daarna cliënten ten onrechte hun uitkering te weigeren en een paar centen extra te verdienen? Wie zo optreedt is toch binnen de kortste keren zijn reputatie kwijt en kan fluiten naar toekomstig marktaandeel in deze grote sector. En voor de PvdA'ers die het nog niet vertrouwen: waar is men hoffelijker voor cliënten, bij de publieke NS of de private KLM?