In Nedersaksen ligt Schröder op kop

De verkiezingen van zondag in Nedersaksen vormen de opmaat voor een sociaal- democratische machts- overname in Bonn. Gerhard Schröder, premier van de deelstaat, daagt Kohl uit.

OSNABRÜCK, 28 FEBR. “Het tijdperk-Kohl is ten einde. De regering praat over Duitsland alsof het een recreatiepark is. Wat weten deze mensen van de strijd om het bestaan, die velen elke dag opnieuw moeten voeren?”

Als Gerhard Schröder het podium van de 'Stadthalle' in het Noord-Duitse Osnabrück betreedt, weet hij zijn aanhangers snel te boeien. De ogen van bijna duizend mensen zijn gericht op de 53-jarige premier van de Duitse deelstaat Nedersaksen. Schröder, de sociaal-democraat, is een 'Hoffnungsträger'.

De zaal zit vol werknemers uit de omgeving die blij zijn dat zij nog een baan hebben. Ook arbeiders van de DASA-vestiging ASL uit Lemwerder, vlakbij Bremen, zijn gekomen. Schröder is er trots op dat zij helemaal voor hem naar Osnabrück zijn gekomen. Toen Daimler-Benz de onderhoudsfirma voor vliegtuigen wilde sluiten, nam Nedersaksen het bedrijf gewoon over.

“We hebben belastinggeld gebruikt om duizend arbeidsplaatsen te redden. Natuurlijk kleven er risico's aan zo'n koop, net als bij de recente overname van Preussag Stahl. Maar is het niet honderd keer beter arbeid te financieren dan werklozen?” Schröder oogst een lang applaus. Hij voelt haarfijn aan hoe hij de sympathie van de kiezers kan winnen.

Bij de verkiezingen van zondag in Nedersaksen gaat het om alles of niets. Voor Schröder en voor Duitsland. De strijd om het premierschap in de dunbevolkte deelstaat is de opmaat voor de sociaal-democratische machtsovername in Bonn. De tijd is rijp. Na zestien jaar Kohl weet de SPD zich door de opiniepeilingen gesterkt. In Nedersaksen ligt Schröder op kop. Bij de maandelijkse opiniepeilingen voor de Bondsdagverkiezingen op 27 september is hij de populairste politicus van het land. Wordt Gerhard Schröder de nieuwe kanselier van Duitsland? Helmut Kohl ziet in hem zijn gevaarlijkste tegenstander. Kohl weet precies dat de Duitse sociaal-democraten met deze charmante 'hemelbestormer' kunnen bereiken wat hun de laatste zestien jaar met Hans-Jochen Vogel, Johannes Rau, Oskar Lafontaine en Rudolf Scharping niet is gelukt: hem ten val brengen.

Gerhard Schröder wil het optimisme uitstralen van een Tony Blair, zijn 'Genosse', die premier is van Groot-Brittannië. Maar het messianistische en het jongensachtige charisma van de 44-jarige Blair ontbreken.

Pagina 5: Schröder is geen Tony Blair

Gerhard Schröder is een vijftiger. Hij houdt van Harry Belafonte, zware Italiaanse rode wijn, dikke Havanna's en Mallorca. Zijn verschijning verraadt de tand des tijds. Onlangs trouwde hij voor de vierde keer, met een bijna 20 jaar jongere journaliste. Zijn nieuwe huwelijk deed in één klap alle rumoer verstommen die was ontstaan na de scheiding van 'Hillu', zijn nummer drie. Dolgelukkig straalt het nieuwe Schröder-paar tegenwoordig in de camera's. De minister-president, die van show houdt, van Armani-stropdassen en van een gelikt imago, weet wat hij moet doen om de media te behagen, op weg naar de bondskanselarij in Bonn. Maar Schröder is geen Tony Blair.

Gerhard Fritz Kurt Schröder is een populist met bravoure. Als jonge parlementariër rukte hij na enkele biertjes aan de gietijzeren spijlen van de bondskanselarij en riep luidkeels: “Hier wil ik naar binnen”. Met Helmut Kohl deelt hij een onweerstaanbare volkse inborst, waardoor hij bij de 'gewone man' geliefd is. Zelf is Schröder ook een gewone jongen, die al vroeg leerde hoe hij moest verkopen. Als enige jongen in een arm, vaderloos gezin, moest hij op de markt in Lemgo porselein aan de man brengen om de kost te verdienen.

Met noeste arbeid werkte 'Gerd' zich omhoog, via het avondgymnasium, een rechtenstudie en de advocatuur. “Wacht maar, op een dag haal ik je thuis op met mijn Mercedes”, zei hij tegen zijn huilende moeder aan de keukentafel. Dat deed hij jaren later als premier van Nedersaksen. Al te graag herinnert Schröder aan het feit, dat hij van eenvoudige komaf is. Net als Kohl, die keer op keer verwijst naar de puinhopen in zijn geboortestad Ludwigshafen waar hij na de oorlog als 15-jarige jongen terugkeerde.

Maar is Schröder wel de economische moderniseerder voor wie hij zich uitgeeft? Heeft hij het gewicht om kanselier te zijn, kan hij de verstarde natie nieuwe moed geven? Of is hij slechts de goedgebekte markt-koopman met een beperkte houdbaarheidsdatum?

Schröder houdt ervan gezien te worden met de grote ondernemers van deze wereld: met Ferdinand Piëch van Volkswagen bezocht hij het Weense operabal, met Siemens-topman Heinrich von Pierer staat hij op de tennisbaan. Hij koketteert met het toezichthouderschap bij Volkswagen. Was Schröder kanselier, dan zou hij als 'manager van de Duitsland AG' optreden, tot afgrijzen van de linkervleugel van zijn partij die hem smalend de 'Genosse der Bosse' noemt.

Ook voor de Groenen in Nedersaksen, die net als in 1990 met Schröder een regering willen vormen, is hij een 'rechtse' SPD-er. “Hij ziet niets in herverdeling van werk, vindt dat bedrijven niet beboet hoeven te worden als ze geen stageplaatsen beschikbaar stellen en hij is tegen een milieu-belasting omdat die de economie remt”, zegt lijsttrekker Rebecca Harms van de Groenen tijdens een gesprek in Osnabrück. Voor haar is Schröder een opportunist die mooi praat, maar doet wat hem het beste uitkomt.

Schröders actie om het staalbedrijf Preussag Stahl uit Salzgitter 'bei Nacht und Nebel' te renationaliseren om de overname door het Oostenrijkse Voest-Alpine te voorkomen, noemt Harms “een regelrechte chantagepolitiek” die erop is gericht “stemmen te kopen”. Schröder heeft de vrees voor verlies van werk uitgebuit. “Alsof alle 12.000 banen door de overname gevaar liepen!” Bovendien, zegt Harms, weet iedereen in Nedersaksen dat Preussag Stahl niet aan herstructurering ontkomt.

Harms kent Schröder nog uit de jaren tachtig toen hij, met de rode vlag in de hand bij de anti-atoom-acties in Gorleben demonstreerde. Als linkse advocaat verdedigde Schröder de demonstranten. Tegen kernenergie is Schröder allang niet meer. Daar hebben zijn sociaal-democratische vriendjes bij het elektriciteitsbedrijf Veba wel voor gezorgd. “Hoe kan Schröder succesvol zijn, zonder dat wij worden afgemaakt”, vroeg het Veba-management zich af toen Schröders rood-groene coalitie acht jaar geleden aantrad. Zij leerden hem wat economie is en wat de politiek kan doen om het bedrijfsleven te laten bloeien. Schröder begreep het.

Vinden de Groenen hem te rechts, voor sommige ondernemers ging Schröders overname van Preussag veel te ver. 'Stamokap', noemde industrie-lobbyist Hans-Olaf Henkel deze actie: staatsmonopoliekapitalisme, een vorm van socialisme waarbij sleutelindustrieën in staatsbezit blijven. “Een merkwaardig signaal voor buitenlandse investeerders in een tijdperk van globalisering”, vond Henkel: “Tony Blair had dit niet gedaan.”

Schröders 'moderne' economische beleid is gebaseerd op een nieuw corporatisme. Zijn industriepolitiek is een aaneenrijging van interventies. Telkens als er bij een bedrijf problemen ontstaan, rukt brandweerman Schröder uit om met miljoenen marken belastinggeld het vuur te blussen. Bedrijven, die in de harde concurrentiestrijd van de globalisering nauwelijks overeind kunnen blijven, houdt hij overeind. Dat gebeurde bij Dasa-dochter ASL, bij bandenfabrikant Continental en bij Preussag. Deze laatste overname kost de deelstaat ruim een milard gulden. En dat, terwijl Nedersaksen met bijna zeventig miljard gulden na Saarland de hoogste schuldenberg van Duitsland heeft.

In Nedersaksen staat niet slechts de toekomst van Schröder op het spel, maar ook die van de Bondsrepubliek. Schröder is trots op Duitsland en de sterke economie van zijn land, dat elk jaar 170 miljard gulden uitgeeft aan het Oosten. “Als de euro er eenmaal is, zal niet iedereen de kracht van Duitsland als prettig ervaren”, waarschuwt hij alvast. Ongetwijfeld zal hij als kanselier een zelfbewuster toon aanslaan dan de bescheiden Helmut Kohl en vanuit Berlijn met een 'Germany first'-politiek nadrukkelijk het Duitse belang vooropstellen.

Schröder heeft er alles voor over om de troon van Kohl te bestijgen. Joschka Fischer, de leider van de Duitse Groenen: “Als de Duitsers willen dat hij zich morgen als keizer Wilhelm verkleedt, laat Gerhard prompt een krulsnor staan. Moet hij als koning Ludwig van Beieren de bondskanselarij betreden, doet hij dat ook. Dan duikt hij desnoods het water in om net als de gekke Ludwig een zwaan te kunnen kussen”.