De tijd beslist de machtsstrijd in Slowakije

Maandag treedt de Slowaakse president Kovác af: zijn termijn zit erop. Zijn aartsrivaal, premier Mear, neemt een deel van de presidentiële macht over omdat het parlement er niet in slaagt een nieuw staatshoofd te kiezen.

BRATISLAVA, 28 FEBR. Om vier uur precies stapt Vladimír Mear, de premier van Slowakije, uit zijn gepantserde BMW voor het presidentiële paleis om Michal Kovác een laatste hak te zetten. Over een paar dagen loopt de ambtstermijn van de Slowaakse president af en de premier moet nog even een kleine kabinetswijziging doorvoeren. Even een krabbeltje halen bij zijn aartsvijand Kovác, de man die benoemingen en ontslagen in de regering moet bekrachtigen.

Over het glanzend parket van het voorportaal van het presidentiële paleis, een oud Habsburgs paleis dat de afgelopen jaren voor veel geld is gerestaureerd, komen de lijfwachten van de premier binnen. Met pistolen aan de rechterheup en mobiele telefoontjes aan de linker kijken ze nerveus rond. Onlangs heeft het Mear-kamp geruchten verspreid dat duistere krachten een aanslag op het leven van de premier zouden voorbereiden. Je kunt nooit weten, zelfs niet in het paleis van het staatshoofd.

Dan beent Mear zelf binnen. Groot, met de vierkante gestalte van een man die in zijn jonge jaren vechtsporten heeft beoefend, het hoofd diep weggezonken tussen de hoge schouders, grijnzend en een beetje rood in het gezicht ondanks de gezondheidskuur die hij net heeft ondergaan in een van de thermale baden van Slowakije.

Een klein halfuur later staat de premier weer buiten. De president heeft niet dwarsgelegen en Mear mag twee nieuwe ministers benoemen. “Waarom zou ik niet het ontslag aanvaarden van ministers die hun taak niet meer willen uitoefenen?”, zegt Kovác later enigszins verontschuldigend. De president maakt beleefd plaats voor de man die de machtsstrijd voorlopig in zijn voordeel heeft beslecht: Vladimír Mear.

Recht tegenover het presidentiële paleis tikken intussen de laatste dagen van de president letterlijk weg op een grote digitale klok. Een kleine attentie van het Mear-kamp, een achteruitlopende klok die sinds september vorig jaar de resterende dagen van de president aftelt.

De Slowaakse grondwet bepaalt dat de presidentiële termijn na vijf jaar, maandag, afloopt, of er een opvolger is of niet. En die is er niet, want het parlement is verdeeld en niet in staat om één kandidaat de vereiste drievijfde van de stemmen te geven. De regeringscoalitie en de oppositie geven elkaar geen duimbreed toe en de politiek staat stil. Het is het resultaat van de loopgravenoorlog die al vier jaar lang woedt tussen Mears populistische HZDS (Beweging voor een Democratisch Slowakije) en de centrum-rechtse oppositie, met president Kovác als enige tegenwicht tegen Mears op zijn minst opmerkelijke regeringsstijl.

Onder de bevolking gonst het inmiddels van de geruchten over wat er gaat gebeuren. In september worden er verkiezingen gehouden. Mears HZDS doet het niet goed in de peilingen en de oppositie heeft een verkiezingscoalitie opgericht die de verkiezingen zou moeten kunnen winnen. Maar tot dat moment zit Slowakije met een regering die niet alleen de parlementaire oppositie buitenspel heeft gezet, maar nu ook een deel van de presidentiële macht naar zich toe trekt. Andrej Hryc, directeur van het populaire commerciële radiostation Twist, is er niet erg gerust op. “Deze regering is gek op macht en zal alles doen om zo lang mogelijk aan de macht te blijven.” Dagelijks komen bij zijn inbelprogramma Black Box tientallen telefoontjes binnen van luisteraars die zich afvragen in wat voor land ze eigenlijk leven. Radio Twist is een van de belangrijkste onafhankelijke geluiden in het land. Reden voor Mear om onlangs in het openbaar te verklaren dat er maar eens wat 'gedaan' moest worden aan Twist. Tot nu toe is het bij speldenprikken gebleven als technische storingen en geruzie over frequenties. Maar Hryc is bang dat Mear met zijn nieuwe bevoegdheden een aanleiding zal zoeken om de knop om te draaien. Hij spreekt zichzelf moed in. “Dit is niet 1948 toen de communisten de macht grepen. De tijden zijn veranderd. Het buitenland zal het niet pikken en Slowakije kan niet in een totaal isolement leven.”

Het buitenland is ook de laatste hoop voor Pavol Hamk, een beroepsdiplomaat die van 1996 tot 1997 als minister van Buitenlandse Zaken deel uitmaakte van de regering-Mear. Hij nam ontslag toen de regering in mei vorig jaar het referendum over toetreding tot de NAVO en directe presidentsverkiezingen praktisch saboteerde. Samen met de immens populaire burgemeester van de Oost-Slowaakse stad Koce, Rudolf Schuster, heeft hij onlangs een nieuwe politieke partij opgericht, de Partij voor Burgerbegrip (SOP), een centrum-linkse partij die Slowakije zo snel mogelijk op het goede spoor moet brengen: richting Europa.

Want Hamk is ervan overtuigd dat het nog niet te laat is. “De deur staat nog altijd open. Als wij er hier in slagen om de binnenlandse politiek een ander aanzien te geven, kunnen we terug in de eerste groep (van EU-uitbreiding).” Hamk zegt via zijn oude diplomatieke contacten duidelijke aanwijzingen te hebben gekregen dat er voor Slowakije, dat economisch gezien niet onderdoet voor de landen die wel in de eerste groep zitten (Polen, Tsjechië, Hongarije, Estland en Slovenië) nog een weg terug is. Maar er is haast geboden.

“Ik kan me niet voorstellen dat Mear na de verkiezingen de macht vreedzaam zal overdragen”, zegt Martin Lengyel peinzend, terwijl hij zijn auto door het verkeer van Bratislava jaagt op weg naar de laatste persconferentie op het presidentieel paleis. Lengyel, tegen de dertig en keurig in het pak, is politiek verslaggever bij Twist en hoofd van de nieuwsdienst.

Volgens hem is de politieke impasse in Slowakije niet het gevolg van onvermogen, maar van een nauwgezet plan van Vladimír Mear om zoveel mogelijk macht in handen te krijgen. Lengyel roept nog eens in herinnering hoe de HZDS in november 1994 de basis legde voor zijn machtspositie in de “parlementaire nacht van de lange messen”. De regeringscoalitie slaagde er toen in om tot vijf uur 's ochtends - een deel van oppositie was al gaan slapen - een groot aantal wetten aan te nemen en eigen mensen op belangrijke posten te benoemen. Toen het licht werd bleek de oppositie uit praktisch alle parlementaire commissies geweerd en had de HZDS de handen vrij om politiek en economie naar bevinden te kneden.

Hoe het verder moet is onduidelijk. Volgens de Slowaakse grondwet neemt de regering bij ontstentenis van het staatshoofd een aantal taken en bevoegdheden over. Maar de regering kan zichzelf niet ontslaan of benoemen. Dat kan alleen de president. Dus als het parlement het ook in volgende rondes niet eens wordt over een president - en daar ziet het naar uit - is er na de verkiezingen van september niemand om het ontslag van de regering aan te nemen en een volgende regering te installeren. Tenzij er alsnog besloten wordt om de president voortaan direct te kiezen. Kovác heeft voor 19 april nog een referendum over deze kwestie uitgeschreven. Maar de HZDS heeft laten weten dat er wat haar betreft geen referendum komt.

Maandag zal Kovác tijdens een feestelijke ceremonie opstappen en het grootste deel van zijn bevoegdheden overdragen aan de regering. Wat de regels van het spel daarna zullen zijn weet nog niemand. Op zijn laatste personferentie waarschuwde de vertrekkende president wel dat hij persoonlijk het volksprotest zal leiden als de regels van de democratie worden overtreden.