Naar een gevleugeld Europa

Graham M. Tucker & Michael I. Evans: Habitats for Birds in Europe. A Conservation Strategy for the Wider Environment. Birdlife Conservation Series No.6, Smithonian Institute/Birdlife International, 464 blz. ƒ 112,- (inclusief verzendkosten) *)

Sommige vogels gaat het voor de wind. Kokmeeuwen, kraaien, tot stadsduif omgeschoolde rotsduiven: nooit zag de wereld er voor hen zo leuk uit. Andere vogels werpen een bekommerde blik op diezelfde wereld - op het in hoog tempo veranderende Europa bijvoorbeeld. Zij zien voornamelijk gevaren en achteruitgang. Ruim veertig procent van de Europese vogelsoorten had deze eeuw zijn dag niet. Die soorten gaan achteruit of overleven in klein aantal op nog maar een paar, kwetsbaar geworden plaatsen waar driftig tuinierende natuurbeschermers het tij trachten te keren. Vier jaar geleden bracht de uitgave Birds in Europe: their conservation status, van de internationale vogelbescherming Birdlife International, in kaart welke soorten in gevaar verkeren. Het aantal vogelsoorten bleek de afgelopen twintig jaar met 195 te zijn afgenomen, ofwel zo'n veertig procent van de Europese vogelsoorten, die er ongunstig voorstonden.

Nu is de beurt aan hun leefgebieden. Er werd vijf jaar aan Habitats for birds in Europe gewerkt door bijna tweehonderd mensen. Vogelbescherming Nederland gaf er Birdlife International financiële ondersteuning voor. Het is een degelijk boek over terreingebruik door zowel vogels als mensen. Vogels lijden in toenemende mate aan ruimtegebrek. Wat dat betreft vormen vogels uitstekende graadmeters voor de staat van de natuur in breder verband. Europeser diersoorten zijn niet denkbaar. Trekvogels strijken dan eens hier, dan weer daar neer - tenzij het 'daar' inmiddels ontbreekt, dan verdwijnen ze hier ook. Vogels vliegen voorop. Waar zij zichtbaar en telbaar achteruitgaan, blijkt de rest van de biodiversiteit of natuurlijke rijkdom snel te volgen of al, wat minder makkelijk waarneembaar, aan eenzelfde terugtocht bezig.

Hoe staat het er met het Europese landschap voor? De experts uit de verschillende landen geven een overzicht van de acht verschillende landschapstypen en leefgebieden, met daarbij weer fijnere onderverdelingen - van maquis met tapuiten en toerisme tot steppen met kraanvogels en oliewinning.

Wat betreft bedreigingen en beschermingsstrategieën is het de samenstellers vooral te doen om de waarde van het huidige landschap. Zelfs gedegradeerd terrein heeft zo zijn waarde. Zo hoort het Middellandse Zee-landschap, dat zo aardig in de vakantiefolders staat afgebeeld, met oud eikenbos bedekt te zijn. Wat er nu ligt aan kaalte en stekelig struikgewas heeft ook wel weer een charme die sommige vogelsoorten weten te waarderen, maar blijft een onnatuurlijk gevolg van ontbossing en overdreven intensieve begrazing. Het is wat bevreemdend, onder meer het teruglopen van houtgebruik ter plekke en zelfs het risico van 'onderbegrazing' als bedreigingen van dit landschap te zien vermeld. Zo krijgt het bos nooit meer een kans, als het aan vogelbeschermers ligt. Maar gelukkig - er wordt ook voor het mediterrane bos weer apart een lans gebroken, door een ander deel van de verantwoordelijke werkgroep.

Zulke bedreigingen, van de ene soort natuur door de andere, zijn helaas in de verre minderheid. Intensivering van menselijke activiteit, productiviteit en aanwezigheid eist een veel zwaardere tol van de diversiteit aan vogelleven. Uit de overzichten spreekt een overweldigende menselijke aanwezigheid tot in de verste Europese hoeken en gaten. De samenstellers concluderen dat de meeste bedreigende factoren zijn terug te voeren op de intensiteit van landgebruik. Intensivering van alleen al de landbouw draagt bij aan de achteruitgang van meer dan veertig procent van de vogels die inmiddels een zorgwekkende status hebben.

Het boek is niet zwartgalliger dan nodig is. Temidden van alle aandacht voor tot nu toe falende Europese regelgeving - de Europese eenwording wordt door vogelaars verwelkomd - worden ook relatieve successen vermeld. Neem die feitelijk en gevoelsmatig toch onmisbare slechtvalk: een schijnbaar onaantastbaar, vlijmscherp manoeuvrerend heersertje van het luchtruim. Die roofvogel verdween door het gebruik van sommige pesticiden uit grote delen van Europa - om na het verbod daarop een indrukwekkende come-back te maken in weer leefbaar gebied. Het kan dus wel, maar er moet veel méér kunnen.

De samenstellers zien als grootste manco van het huidige Europese reilen en zeilen dat natuur en vogels op zijn best een sluitpost vormen, en soms zelfs helemaal niet in beeld komen bij internationale projectontwikkeling. De omgeving zou van meet af aan deel moeten uitmaken van de planning en besluitvorming - bijvoorbeeld ten aanzien van grensoverschrijdende infrastructurele werken die op de omgeving inhakken. Een flinke voorraad aanbevelingen vult een overzicht van de bestaande Europese regelgeving aan. Je kunt in dit geval niet beweren dat natuurbeschermers zich vaag opstellen.

De landschappelijke rol van Nederland is bij dit alles niet mis. Zoetwater-moerasgebieden steunen het op een na hoogste aantal bezorgd stemmende Europese vogelsoorten per habitat. En welk soort leefgebied staat wat dat betreft op één? Die van het grasland. Waaronder de polders, die in deze Engelstalige uitgave onvertaald een aparte behandeling krijgen. Polders zijn door een lage waterstand erg droog geworden. En er verdwijnt veel van. Dat die rijkdom, behalve voor ongeremde nieuwbouw onder meer plaats moet maken voor neppig recreatie-bos onder het mom van 'natuur' met overheidssubsidie, is raar. Hier heerste ooit het water, maar er stond geen bos. En waarom zouden mezen natuurlijker zijn dan tureluurs?

Wie in gedachten graag schuift met de invulling van het landschap en de veranderende invloed van de mens daarop, beleeft aan deze verder sobere uitgave veel boeiends. Een vogelboek over mensen. Het benadrukt dat je vogels niet redt met een paar reservaten, maar met ruimte. Voor een habitatoverzicht kun je eigenlijk niet onder gebruik van kleurige, gedetailleerde kaarten uit. Die ontbreken, evenals foto's. Maar grafieken en tabellen schetsen een beeld dat ook heel duidelijk is.

*) 'Habitats for birds in Europe' is te bestellen bij Natural Book Services, 2-3 Wills Road, Totnes, Devon TQ9 5XN UK. tel. 00 44 1803 865913.