De wachtmeester en de man van eer

Leonardo Sciascia: De dag van de uil. Vertaald uit het Italiaans door Linda Pennings. Serena Libri, 148 blz. ƒ 36,50

'Je moet naar Sicilië gaan om te constateren hoe ongelofelijk Italië is'. Deze uitspraak komt voor in de roman De dag van de uil van Leonardo Sciascia, die zijn geboorte-eiland op dezelfde bladzijde ook nog omschrijft als 'een vrouw: mysterieus, ongenaakbaar, wraakzuchtig en beeldschoon.' Dat Sicilië Sciascia's campo di battaglia bij uitstek is, blijkt uit alles wat hij heeft geschreven: negentig procent van zijn werk (waarvan inmiddels al tien boeken in het Nederlands zijn vertaald) speelt in zijn land van herkomst. Zijn benadering is die van een teleurgestelde minnaar die tegen beter weten in blijft hopen dat het ooit nog goed zal komen. De sociale en politieke constellatie van Sicilië wordt door de auteur met veel engagement, maar vaak ook met een bittere ironie literair verbeeld en tot leven gebracht.

Ook De dag van de uil gaat over Sicilië. Het centrale, en ook enige, thema ervan - Siciliaanser kan het haast niet - is de mafia. Deze organisatie, waarvan het bestaan door de direct betrokkenen stelselmatig wordt ontkend, blijkt een uiterst geheimzinnig en ongrijpbaar fenomeen te zijn: 'wat is de mafia? Dat zij er is zegt iedereen, maar waar ze is weet niemand.' En ook haar banden met de misdaad worden door dezelfde bronnen naar het rijk der fabelen verwezen: 'Is er ooit een document gevonden, een getuigenis of wat voor bewijs ook dat een onmiskenbare relatie legt tussen een crimineel feit en de zogenaamde mafia?'

De hoofdlijn van het boek is in een paar zinnen verteld. Op de eerste bladzijden wordt de moord op de aannemer Colasberna beschreven en de rest bestaat uit het politieonderzoek dat daarop volgt. In dit laatste gedeelte, dat de hoofdmoot van de roman vormt, vinden nauwelijks nog nieuwe ontwikkelingen plaats, maar wordt het gepleegde delict, plus nog een andere moord die er verband mee houdt, tot op de bodem uitgezocht. Dit gebeurt door middel van vele gesprekken, ondervragingen en getuigenverhoren, waaraan de verdachten door de carabinieri worden onderworpen. Uit deze dialogen, waarin gedraaid en gelogen wordt bij het leven, komt ten slotte de ware toedracht van de gebeurtenissen en de rol die de personages daarin spelen naar voren.

De spil waar alles om draait is de uit Parma afkomstige kapitein van de carabinieri Bellodi, een democraat in hart en nieren, die gelooft dat de strikte toepassing van de wet de basis vormt van een rechtvaardige samenleving. Zijn tegenpool is de oude mafiabaas Arena, een 'man van eer', die voor geen enkele vorm van geweld of bedrog terugdeinst en wiens gedrag vrijwel volledig wordt bepaald door de omertà (het uit solidariteit zwijgen over een gepleegd misdrijf). Behalve deze twee protagonisten zijn er nog diverse andere personages die het verhaal kleur geven: tot het kamp van Bellodi behoort een aantal brigadiers en wachtmeesters die belast zijn met taken van meer praktische aard, aan de kant van Arena staan een paar informanten en handlangers die voor hem het vuile werk hebben opgeknapt.

De confrontatie tussen de idealist Bellodi en de crimineel Arena neemt gaandeweg het boek de vorm aan van een botsing tussen goed en kwaad. Hoewel het goede aanvankelijk lijkt te gaan zegevieren, valt de overwinning uiteindelijk toch toe aan het slechte: hogere politieke kringen in Rome bezorgen Arena namelijk een alibi, waardoor Bellodi de prooi die hij al in zijn vingers heeft alsnog moet laten schieten. De situatie die dan ontstaat leidt, zoals gebruikelijk bij Sciascia, wel tot een beter inzicht in de problemen, maar niet tot een oplossing ervan. Uiteindelijk blijft Sicilië Sicilië en is het begrip rechtvaardigheid er nog even ver te zoeken als eerst.

Sciascia's roman is spannend en onthullend tegelijk. In de vorm van een thriller wordt erin duidelijk gemaakt wat de mafia is en volgens welke methoden zij te werk gaat. Het verhaal doet - het tijdsbeeld buiten beschouwing gelaten - sterk denken aan de televisieserie La piovra, maar dan in een vorm die vanuit de auteur bezien meer geëngageerd, meer politieke bewogen en meer persoonlijk doorleefd is. Het is een goed idee geweest van de nieuwe uitgeverij Serena Lori om deze Italiaanse evergreen na dertig jaar opnieuw voor het Nederlands lezerspubliek te ontsluiten. In weinig boeken wordt de politiek zo overtuigend tot literatuur gemaakt als in De dag van de uil.