Japanse tuinen; Kiezelstenen, geharkt grind en dwergbomen

Evenmin als een Nederlander zijn dagen vult met dansen op klompen en het kweken van tulpen, is een Japanner voortdurend in de weer met het snoeien van zijn bonsaiboompjes en het aanharken van zijn Zen-tuin. Doordat wij Japanse tuinen meestal van plaatjes kennen, of van de Floriade, hebben we de neiging om te denken dat er maar één type Japanse tuin bestaat: die met veel water, bamboe, dwergboompjes, geharkt grind, en hier en daar een natuurstenen lantaarn.

In werkelijkheid kent de Japanse tuingeschiedenis evenveel stijlen als de Europese. In Japan is de tuinkunst altijd met religie verweven geweest en verschillende godsdiensten als shintoïsme, boeddhisme, taoïsme en confucianisme hebben tot verschillende stromingen in de tuinarchitectuur geleid.

De invloed van Shinto, Japans belangrijkste godsdienst, komt tot uiting in alle aspecten van de Japanse cultuur. Het hele universum wordt aanbeden en van betekenis vervuld; shintoïsten aanbidden de zon, de maan, de zee, de aarde, de bergen, waterbronnen, kiezelstenen en rotsen. De ruimte wordt bevolkt door goden, geesten en zielen van voorouders, en met de wensen van al deze onzichtbaren moest de Japanse tuinarchitect vroeger terdege rekening houden.

Bij het plaatsen van stenen en het planten van bomen golden strikte regels. Water moest stromen van oost naar west. Het shintoïsme heeft geleid tot tuinen met een gecondenseerd en geïdealiseerd landschap, waarin alles, tot en met de kleinste kiezelsteen, doordrenkt is van symboliek. De shinto heeft in Europa nooit veel navolging gekregen, maar met het Zen-boeddhisme is op uitgebreide schaal gekoketteerd.

Zen is als Wittgenstein: niemand begrijpt er iets van, maar iedereen kan er iets aan ontlenen. Voor begrip van de Zen-tuin is het handig om Zen als volgt te interpreteren: het universum is een ruimte, waarin materiaal in tijd ronddrijft; de geest is een ruimte waarin wereldse gebeurtenissen ronddobberen. De tuin is een ruimte die zowel het universum als de geest weerspiegelt: de rotsen zijn de wereldse gebeurtenissen die ronddrijven in een universum van aangeharkt grind. Om het voorgaande te begrijpen, dient in een paviljoentje te worden gemediteerd.

Sommige Japanse vormen van tuinieren hebben een meer prozaïsche oorsprong: doordat tuinruimte - in tegenstelling tot geestelijke ruimte - in Japan een schaars goed is, is het nagebootste miniatuurlandschap ontstaan, met rotsen die bergen verbeelden en bonsai die woudreuzen symboliseren. Achter de bonsai hoeven we geen spirituele ruimte te zoeken, denk ik, die heeft evenveel diepgang als het scheepje-in-de-fles. Het maken van een bonsai is geen kunst, maar een kunstje, net zoals het maken van een kraanvogel uit een vouwblaadje. Het bonsaiboompje wordt nu al jarenlang in zulke grote aantallen uit Japan geïmporteerd, dat onze tuinen er zo langzamerhand vol mee zouden moeten staan, maar het enige dat ik wel eens tegenkom is het lege geglazuurde bakje, als een slakkenhuis zonder slak.

De levensverwachting van de bonsai is gering, lijkt het. Misschien omdat niet iedereen in de gaten heeft, dat een bonsaiboompje in de tuin thuishoort, en niet op de vensterbank in de kamer. Of omdat het Japanse klimaat anders is dan het onze, met veel regen en een hoge luchtvochtigheid. Of omdat we de vereiste wortelsnoei niet in de vingers hebben. In ieder geval zou ik de beginnende bonsai-tuinier aanraden om met een goedkoop boompje te beginnen.

Veel mensen vinden het houden van bonsai belachelijk, maar ach, je hebt ook liefhebbers en collectionneurs van cactussen, vleesetende planten, kanaries en papegaaien. En wat het nabootsen van de Japanse tuin betreft: niets wordt vaker nagebootst dan de Engelse tuin en ook die laat zich niet altijd even gemakkelijk naar de Hollandse polder transplanteren. Wel zou het aardig zijn om - bijvoorbeeld op de volgende Floriade - eens een Japanse tuin van nu te zien, in plaats van een replica uit de vijftiende eeuw.

Tentoonstelling van bonsai in een tijdelijke Japanse tuin, 1 t/m 7 maart. EDO Bonsai, International Trade Centre, Belgiëlaan, Hazerswoude. (Dichter bij Boskoop). Vanaf 10u. Van 2 t/m 6 maart dagelijks demonstraties. Toegang gratis. Tel 0172-215800. Japanse tuinen in Nederland Clingendael, Wassenaarseweg Den Haag. De Japanse tuin is van 30 april tot 15 juni dagelijks geopend 09-20u.

De Arnoldshof, Woeziksestraat 473, Wijchen, mei t/m sept, elke za van 13u tot zonsondergang. Tel 024-6417044

Nederlandse Bonsai Vereniging, J. v. Oldebarneveltlaan 48, 2582 NV Den Haag.Tel 070-3521126. Geeft tijdschrift Bonsai uit.

België De Japanse Tuin, Gouverneur Verwilgensingel, Hasselt, België. Open 1 april tot eind okt, dagelijks behalve ma, van 10-17u, za/zo en feestdagen 14-18u. tel 00-32-11-235200