Herzien

U wilt sociale woningbouw? U krijgt sociale woningbouw!

Dit moet de leidende gedachte zijn geweest van Carel Weeber bij het ontwerpen van de Peperklip, het reusachtige gebouw uit 1982 met niet minder dan 549 woningen in Rotterdam-Zuid. Vooral langs de Rosestraat is het effect overdonderend, schrikaanjagend zelfs. 'Subliem', zouden kunstcritici zeggen. Nooit eerder in Nederland zijn identieke woningen zo genadeloos op elkaar gestapeld. De Peperklip is een grootse poging om het wereldrecord 'langste monotone gevel' te vestigen. Het gebouw doet nog het meest denken aan containers waarmee 's werelds grootste haven tegenwoordig vol staat. Een passender behuizing voor Rotterdammers is niet denkbaar.

De Peperklip is geen verwijzing naar de huidige burgemeester van Rotterdam, maar dankt zijn naam aan de vorm van het gebouw. Wie over het gebouw vliegt, ziet een soort verbogen paperclip. De lange rechte gevel gaat aan beide zijden over in hogere rondingen, waarna het gebouw zich in tegenovergestelde richtingen verder ontrolt.

De kolos was een manifest tegen de 'nieuwe truttigheid', zoals Weeber de heersende Nederlands architectuur van de jaren zeventig noemde. Bij de Peperklip geen gezellige woonerven, maar een grote collectieve binnenplaats met grasvelden en speelplaatsen (en eerlijk is eerlijk, voor veel bewoners op de begane grond ook eigen tuintjes). Ook nisjes, uitbouwtjes en allerlei verschillende dakvormpjes, die de woonwijken twintig jaar geleden knus moesten maken, ontbreken geheel bij Weebers grootstedelijke 'superblok'.

Weeber zag af van elke benadrukking van de individualiteit: de verschillend gekleurde tegels waarmee vrijwel alle betonnen prefab elementen in schaakbordpatroon zijn bedekt, dienen niet om de individuele woningen te beklemtonen, maar maken het juist onmogelijk om aan te wijzen waar het ene appartement begint en andere ophoudt. Zelfs balkons duldde Weeber niet aan de gevels, zodat de bewoners nu bij mooi weer opeengepakt moeten zitten in piepkleine duistere loggia's.

Zoals het hoort bij een manifest, riep de Peperklip weerstand op. Veel te groot voor een stadsvernieuwingswijk, was de voor de hand liggende kritiek. Ook werd er geklaagd over de geluidsoverlast die op de binnenplaatsen van de ronde delen niet te harden zou zijn. En over de gekleurde tegels werd beweerd dat Weeber dit zou hebben afgekeken van de Franse architect Emile Aillaud.

Zijn zestienjarig bestaan heeft de Peperklip geen goed gedaan. De tegels vertonen hier en daar watersporen, altijd goed voor het oproepen van een Oost-Europese sfeer. Het gebouw is overwoekerd door schotelantennes, die duidelijk maken dat hier veel allochtone Nederlanders wonen. Veel van de loggia's op de begane grond zijn voorzien van provisorisch hekwerk, waarschijnlijk om te voorkomen dat gespuis het privé-terrein betreedt en de universele plastic tuinstoelen meeneemt.

De Peperklip kampt, kortom, met problemen waarmee elke wijk met goedkope woningen en een eenzijdige bevolkingssamenstelling heeft te maken. Maar anders dan sommigen begin jaren tachtig voorspelde is het er op het eerste gezicht niet onleefbaar geworden. De grote binnenplaats is weliswaar rommelig en slecht onderhouden, maar volhardende voetballertjes kunnen er nog wel uit de voeten. Veel individuele tuinen zijn nog sterker verwaarloosd en ontkrachten zo de vaak gehoorde bewering dat collectieve ruimtes altijd slechter worden beheerd dan individuele. De eenzijdige bevolkingssamenstelling maakt de Peperklip tot een gedateerd gebouw. Tegenwoordig zou geen opdrachtgever het in zijn hoofd halen om een zo immens blok met alleen goedkope woningen neer te zetten: diversificatie is het toverwoord in de hedendaagse woningbouw.

Maar in stedenbouwkundig opzicht is de Peperklip het tegendeel van gedateerd. Toen het in 1982 werd opgeleverd, lag het als een vreemde reus temidden van de rommelige en kleinere bebouwing. Maar nu de bebouwing van de Kop van Zuid vordert, blijkt de Peperklip er precies op zijn plaats te zijn: Weebers kolos sluit volmaakt aan op de grote kantoren en woningblokken die er de laatste jaren zijn verrezen. De Peperklip is een profetisch gebouw.