Nieuwe coalities

Alles wat je niet lukt, heb je aan jezelf te wijten - dat lijkt soms het nieuwe managementdevies. Het nieuwe ideaal van de supermens. Maar het vestigt er wel de aandacht op dat je om iets te bereiken, moet zorgen voor medestanders. Of je nu voor jezelf werkt of in een grote organisatie, zonder medestanders wordt het niets. Wie alleen iets verzint, zal compagnons nodig hebben om haar plannen te helpen uitvoeren. En voor wie vanaf de aanvang aanvullende kennis en middelen nodig heeft, geldt dit al helemaal. Hoe groter de organisatie of hoe complexer de innovatie, hoe meer niveaus en te nemen barrières.

Een coalitie is dan dikwijls een coalitie van coalities. Misschien overtuig je nog wel je naaste collega's, maar niet je nabije bazen. En als je die laatsten al weet te overtuigen, zijn er niet zelden nog genoeg bazen daarboven en belanghebbenden daarnaast. Mogelijk is zelfs je hoogste bestuur via via nog wel te overtuigen, maar heeft dit weer rekening te houden met externe belangen - of met hoe het denkt over die externe belangen. Geregeld is er sprake van een dominante coalitie die niet snel op andere gedachten te brengen is.

Gelukkig heeft niet elk plan een dergelijke omvang dat de halve mensheid ervoor moet worden gemobiliseerd, maar het zal wie een leuk idee heeft zelden overkomen dat wat zij wil zomaar gerealiseerd kan worden. Toch is dit de tijd van het ondernemerschap, zowel in kleine als in grote verbanden - in de grotere noemen we dat 'intrapreneurschap'. Het is dus steeds meer de plicht van iedereen om met nieuwe ideeën voor de dag te komen. Weliswaar worden steeds meer mechanismen tot stand gebracht om individuen en teams binnen grotere gehelen een eigen speelvijver te geven, waarin ze hun ideeën kunnen koesteren en uitproberen. Maar in laatste instantie kost elke investering geld en moeten dus anderen - intern of extern - overtuigd worden.

Wie geen ideeën en ambities heeft, liep tot voor kort weinig risico's. Maar dat is steeds minder het geval. In de kenniseconomie is steeds minder ruimte voor risicomijdend gedrag. Ambities en ideeën zijn dus steeds meer een noodzaak. Maar wie daarmee begint, kan de schrammen niet ontlopen. Anderen zien je ideeën niet zitten, terecht of ten onrechte. Die hebben natuurlijk ook hun ambities en belangen, zelfs in de meest ideële en collegiale organisaties. Coalities sluiten is dus niet alleen een kwestie van overtuigen op basis van ideeën, maar ook van belangen. En laten we ons geen rad voor ogen draaien. Lerende organisaties zijn, voor zover ze bestaan, misschien gemiddeld leukere clubs, zoals elke andere organisatie kennen ze ook 'politieke' mechanismen. Structuren zonder 'machtsspelletjes' zijn waarschijnlijk geen mensenorganisaties.

Af en toe heb je zodoende een inval waar je helemaal vol van bent. Je begrijpt niet dat anderen dit idee niet automatisch delen. Je verwacht enthousiasme, maar niet zelden is oorverdovende stilte je deel. Dat doet pijn en het is soms moeilijk je collega's dan nog op dezelfde manier in de ogen te kijken. Je verdenkt ze - soms terecht - van 'spelletjes'. Ze maken je in elk geval duidelijk dat je coalitie (nog) niet rond is. Hoe leer je nu? Is je idee, je ambitie verkeerd?

Misschien moet je meer openstaan voor suggesties van collega's, misschien ook niet. Alle boeken over leiderschap helpen je op zo'n moment niet veel. Misschien is de les dat je helemaal op de verkeerde plaats zit. Als de regering ontevreden is over het volk, moet het zich een ander volk kiezen, zei Bertolt Brecht, van wie we onlangs de honderdjarige geboortedag herdachten. Soms is dat de uitweg: een andere omgeving zoeken die meer openstaat voor je ideeën. Maar dat kan ook een vlucht zijn. Als coalitievorming niet je sterkste punt is, loop je elders op den duur evengoed tegen een muur. Ambitie en enthousiasme zijn noodzakelijke voorwaarden om iets te bereiken, maar geen voldoende. Soms werken ze tegen je, omdat ze je hinderen om te luisteren en te leren.

Het is op momenten dat het tegenzit een schrale troost dat de sterkste ondernemingen zijn voortgekomen uit tegenstand. De sterke persoonlijkheden van deze eeuw waren stuk voor stuk Einzelgänger - maar blijkbaar ook leiders die iets tot stand wisten te brengen. Wie alles meezit, loopt wel het gevaar het leren af te leren. Wie het aanvankelijk tegenzit, heeft meer kansen om te leren leren en zo vaardiger te worden in coalitievorming. Zoals in de natuur overleven de meest geschikten - weliswaar voor een bepaalde omgeving; maar om een omgeving te veranderen heb je al helemaal veel medestanders nodig. Innovatie gaat over nieuwe combinaties, 'Neue Kombinationen', schreef de Oostenrijkse innovatie- econoom Joseph Schumpeter in het begin van deze eeuw. Die nieuwe combinaties gaan dus niet enkel over technische zaken, maar vooral ook over mensen. Zonder nieuwe coalities geen nieuwe combinaties. Hoe groter je ambitie, hoe groter de noodzakelijke coalitie.