Celliste Jacqueline du Pré zorgt tien jaar na haar dood weer voor commotie; Genie onder de stervelingen

Jacqueline du Pré speelde cello alsof ze de liefde bedreef. Aan haar wereldtournees kwam een vroegtijdig einde toen zij op haar zesentwintigste MS kreeg. Na haar dood in 1987 bleef haar ster postuum stijgen door onthullingen over haar privéleven en haar familie. Du Pré's zus en broer schreven een boek om de 'echte' Jackie te doen herleven. Dit voorjaar komt de film uit.

Waar ter wereld ze ook was - ze bespeelde haar cello op alle beroemde concertpodia - Jacqueline du Pré schreef altijd brieven naar huis. Tien jaar na haar dood dienen die brieven om de waarheid te staven van Een genie in de familie. Een intieme nagedachtenis aan Jacqueline du Pré. De verschijning van de biografie veroorzaakt in de Britse pers een hype alsof de celliste nog maar net het leven heeft gelaten. De auteurs, Jacquelines vier jaar oudere zusje Hilary (56) en haar jongere broer Piers (49) zeggen dat ze hùn beeld van Jacqueline - hun 'Jackables' - wilden laten zien. Omdat dat afbreuk doet aan het icoon, zijn ze inmiddels beschuldigd van schandelijk verraad aan haar nagedachtenis. Vooral Hilary zou gedreven zijn door jaloezie op haar getalenteerde zusje.

“Ik kon opeens niet langer toezien hoe mijn zuster publiekelijk werd bijgezet op een manier die alleen te maken had met haar geniale gaven - dezelfde gaven die zo destructief waren geweest. Niet alleen voor haar persoonlijk, maar ook voor ons als familie', zegt Hilary in haar muziekkamer, tussen de instrumenten (piano, viool, fluit) die ze zelf met zoveel overgave bespeelt. “En jaloers op Jackie ben ik echt nooit geweest.”

“Niemand kan nu meer met de persoon van Jackie op de loop gaan, ook niet als wij er niet meer zijn”, voegt Piers toe. Broer en zuster vullen elkaar voortdurend aan, een duet in opgetogenheid, bezeerd door de twijfel aan hun goede bedoelingen. Die hebben hun inmiddels ruim een ton aan royalty's opgeleverd en de opbrengsten uit de verkoop van de filmrechten. Het Britse tv-kanaal Chanel 4 brengt dit voorjaar de film uit.

Jacqueline du Pré stierf in oktober 1987 aan de gevolgen van multiple sclerose. 'Golden Jackie', het meisje met het lange roodblonde haar dat - benen wijd, ogen gesloten - de cello bespeelde alsof ze de liefde bedreef, had precies tien jaar in elke denkbare concertzaal van naam gefonkeld. Van haar zestiende tot haar 26ste speelde ze met de grootste dirigenten en de meest prestigieuze concertgezelschappen. Overal waar ze optrad kreeg ze de meest lyrische kritieken en met name de vertolking van Elgars celloconcert maakte ze tot háár particuliere eigendom. Op haar 22ste trouwde ze in Israel met dat andere 'wonderkind', de pianist-dirigent Daniel Barenboim. Vier jaar later, in 1971, had ze tijdens een concert in het Lincoln Center in New York, opeens geen gevoel meer in haar linkerhand. Ze bediende de snaren op goed geluk en wist het concert ten einde te brengen. Het was haar laatste optreden. Het zou nog zestien jaar van toenemende hulpeloosheid en onvermogen kosten voordat er uiteindelijk een eind aan haar leven kwam. Jacqueline du Pré was 42 toen ze stierf.

Prins Charles

Vooral in Groot-Brittannië had haar dood eenzelfde uitwerking als 35 jaar eerder die van de even aanbeden altzangeres Kathleen Ferrier. Prins Charles, die ooit door haar geïnspireerd aan cellolessen was begonnen, had persoonlijk afscheid genomen. Acteurs als Edward Fox en Joanna Davies lieten weten dat ze Jacqueline du Pré nog hadden voorgelezen, toen ze zelf niet meer kon zien. Lord Snowdon, ex-echtgenoot van prinses Margaret, had nog een aangepaste rolstoel voor haar ontworpen. Placido Domingo, Danny Kaye, David Attenborough: allemaal waren ze op bezoek geweest bij Jacqueline du Pré, toen die zelfs vanuit een wagentje geen masterclasses meer kon geven. Uit Parijs, waar hij dirigent van het Orchestre de Paris was geworden 'om dicht bij Londen te zijn', was echtgenoot Daniel Barenboim elke veertien dagen naar de aangepaste flat met rond-de-klokverpleging in Notting Hill gekomen om zijn vrouw te bezoeken. De bezoeken van Danny waren, zou Jacqueline/Jackie aan haar zusje Hilary schrijven 'well publicized visits'. Op de begrafenis, op de joodse begraafplaats in Golders Green, en bij de herdenkingsdienst in Westminster Central Hall waren opnieuw grote namen aanwezig, van Dame Janet Baker tot de Duchess of Kent. Maar de rij van zo'n duizend mensen die zich, lang voor de deuren van de hal opengingen, buiten opstelde, toonde pas goed aan welke plek Jacqueline du Pré zich in het hart van muziekliefhebbers had veroverd.

Een maand na de begrafenis explodeerde in de Britse pers het nieuws dat Barenboim in Parijs al jaren een tweede leven had geleid met de Russische pianiste Helena Bachkirev, en dat uit die verbintenis inmiddels twee kinderen waren geboren. De onthulling verleende het idool Jacqueline du Pré postuum nog grotere glans. Een - ongeautoriseerde - biografie van de Amerikaanse Carol Easton, die claimde een 'hechte vriendin' van Jackie te zijn geweest in de laatste vijf jaar van haar leven, deed daar enkele jaren later nog een schepje bovenop. Jackie in haar nadagen was volgens Eastons lezing een heldin geweest, die in haar diepste benauwenis door haar naasten in de steek was gelaten. Niet alleen door die verraderlijke Barenboim, maar vooral ook door haar familie. Door Mum, die alleen maar geïnteresseerd in Jackie zou zijn geweest zolang die haar eigen onvervulde ambities tot uitdrukking had gebracht. Door Dad, een pijnlijk verlegen man, die thuis allang de concurrentie met de kolossale aandacht voor Jackie had opgegeven en bescheiden op de achtergrond zijn leven had uitgediend als secretaris van het Institute of Cost and Works Accountants. En door Jackie's vier jaar oudere zusje Hilary, zelf een veelbelovend musicienne tot Jackie haar potentiële carrière overschaduwde en door haar jongere broer Piers, die maar niet begreep waarom er thuis meer aandacht voor muziek was dan voor hem en die dus rebelleerde tegen het bespelen van enig instrument.

In Een genie in de familie beschrijft Hilary hoe zij aan Jacqueline, toen al getrouwd met Daniel Barenboim en op het toppunt van haar roem, haar echtgenoot Kiffer (Christopher) afstond. Jacqueline eiste hem op als bedgenoot - en zo gebeurde het. Hilary zegt dat ze het verdroeg omdat Kiffer haar verzekerde dat hij haar en hun vier kinderen nooit in de steek zou laten en “omdat Jackie Kiffer nodig had”. Het stilzwijgende arrangement duurde zestien maanden, in 1971 en 1972. Al die tijd woonde Jackie vrijwel bij haar oudste zusje en zwager in. Hilary en 'Kiffer' Finzi (zoon van de componist Gerald Finzi) waren destijds tien jaar getrouwd. Zij woonden met kinderen, een moeder en een grootmoeder in Kiffers ouderlijk huis, de boerderij in Hampshire waar Hilary en haar echtgenoot nu nog wonen. Niemand, behalve de drie betrokkenen, wist dat Christopher Finzi in die tijd elke nacht de echtelijke slaapkamer verliet, om daar in de vroege ochtend weer terug te keren. Noch was iemand zich bewust van de gefluisterde discussies tussen Hilary en Kiffer in de badkamer boven, de enige plek waar ze onder vier ogen de situatie met elkaar konden bespreken.

Hilary beschrijft in het boek Jackie's eerste avances - toen zij met zijn drieën samen in één kamer sliepen in een onvoltooid vakantiehuis in Frankrijk. Jacqueline was 'op de rand van een zenuwinzinking'. “Ik viel snel in slaap, ook al was ik me bewust van het feit dat Jackie zachtjes lag te huilen. Maar het duurde niet lang of ik schrok wakker. Ik weet niet waarom, misschien werd ik gewaarschuwd door een zesde zintuig, maar ik was meteen klaarwakker en merkte dat Jackie bij ons in bed lag. Kiffer lag tussen ons in, doodstil. Zij was bezig te pogen hem op te winden. Ik deed of ik nog half sliep en rolde op mijn buik en legde mijn hand op Kiffer. Jackie trok haar hand ogenblikkelijk terug. Ik verroerde me niet. Jackie werd onrustig en probeerde het opnieuw, maar mijn hand bleef waar hij was. Nu was ik degene in totale paniek. Ofschoon ik wist wat Jackie nodig had en waar ze behoefte aan had, kon ik nog steeds niet geloven wat er gebeurd was. Hoe kòn ze? Hoe háálde ze het in haar hoofd om zelfs maar te denken dat ze mij mijn Kif kon afpakken. (...) Ik kwam er maar niet uit, wist niet wat te doen en had geen idee hoe ik de volgende dag Jackie onder ogen zou kunnen komen. Ik had het gevoel dat mijn wereld instortte. Ik was wanhopig en die nacht deed ik geen oog meer dicht.”

Donker geheim

Hilary heeft, zegt ze, met deze ontboezemingen in geen enkel opzicht het gevoel dat ze zich eindelijk ontdaan had van 'een donker geheim'. Het uiteindelijke boek bevat immers veel meer dan het verslag over Jackie's emotionele inhaligheid. Meer dan wat ook is het de herinnering aan gedeelde jeugdjaren in een ongelooflijk hecht gezin, en een lofzang op het muzikale talent van Jackie. Dat bracht het getalenteerde zusje uit de Du Pré-familie, vooral in het kielzog van Barenboim, het soort internationale glamour waar de simpele Du Pré's alleen van een afstand over konden fantaseren. De bijna benauwende hechtheid binnen de familie Du Pré blijkt uit het feit dat Jackie blééf schrijven, ook toen ze allang was getrouwd: honderden brieven uit Israel, uit de VS, uit Moskou, waaruit Piers en Hilary rijkelijk citeren. Niet meer dan kattebelletjes zijn het soms, vol van het soort kinderachtigheden die binnen een hecht gezin als affectieve geheimtaal dienen. De grap 'Ik kreeg opnieuw een standing ovulation' komt bijvoorbeeld steeds weer terug. Maar de toon is ontegenzeggelijk vol aanhankelijkheid en verlangen naar de familie. Hilary: “Tijdens het schrijven van ons boek moest ik huilen omdat het die hechte wereld van vroeger weer terugbracht, de vreugde over alles wat Jackie en ik samen hebben gedaan. Het voelde alsof ik weer terug was, thuis. Alsof iemand zijn armen om je heen slaat en je tegen zich aandrukt. Nee, het gevoel dat ik nu 'schoon' was, heb ik geen moment gehad. Er was immers niets vuils of bezoedelds: het is gewoon gebeurd. Niets van wat er is voorgevallen, is voor ons raar. En Kiffer en ik zijn na 26 jaar nog steeds bij elkaar. Zegt dat niet genoeg?”

Fuck me!

Piers: “Het laat zien hoe geborneerd mensen zijn, dat ze zich alleen concentreren op vier van de 420 pagina's, die over de verhouding met Kiffer gaan. Ik heb daar trouwens nooit van geweten, maar kennelijk was het bij een paar mensen bekend. Beter dan die op de loop te laten gaan met gedeelten van de waarheid, besloten wij het hele verhaal van Jackie te vertellen. Inclusief de contacten in haar laatste jaren, toen we haar als familie zogenaamd in de steek gelaten hebben.”

Dat laatste verwijt heeft diep gekwetst, dat is uit alles duidelijk. In hun boek zeggen Piers en Hilary dat Jackie in haar laatste jaren toenemend grof en vijandig werd, dat niemand - behalve haar verpleegster - het lang in haar buurt kon volhouden en dat om die reden Mum vaak huilend terugkwam van haar bezoeken aan Jackie. “De Jackie die wij kenden, maakte geleidelijk aan plaats voor iemand die de tegenovergestelde hoedanigheden had. Bovendien liet haar geheugen haar in de steek. Ze begon verhalen te verzinnen. Het behagen dat ze er in schiep om mensen te shockeren, werd alleen maar sterker. Heel wat mannelijke bezoekers schrokken zich dood omdat ze hen begroette met Fuck me!”, zegt Piers.

Hilary vouwt onbewust haar handen. “Eigenlijk heeft ze een vreselijk leven gehad, onze zuster. Ze was zo anders, dat ze van kinds af aan al nergens bij hoorde. Zo'n krachtige persoonlijkheid: niemand hield het langer dan korte tijd bij haar uit. Voor iemand die zoveel in het zicht van het grote publiek is, moet dat vreselijk moeilijk zijn geweest.

“En toch, al dat applaus en al die lovende kritieken stegen haar nooit naar het hoofd. Ze is altijd volstrekt bescheiden gebleven. Omdat ze vond dat het cellospelen haar kwam aanwaaien, omdat ze er nooit echt moeite voor had moeten doen. Het hielp niet dat ze in die tien jaar, die haar gegeven waren, meer had bereikt dan waar anderen van dromen in een leven lang te bereiken. De jaren dat ze niet meer kon spelen, waren werkelijk afgrijselijk voor haar.” Ze kijkt naar Piers en beiden hebben tranen in de ogen: “Poor Jack!'