Zelfs wraak komt te laat; Waarom 'Once upon a time in America' onvergetelijk is

De film 'Once upon a time in America' gaat over zes gangsters en toch is het geen mafia- film. 'Once upon' verhaalt van daden die niet alleen de toekomst veranderen, maar ook het verleden. “De eerste keer zag ik Once upon a time in America in 1985, daarna zag ik de film nog een keer in 1986, 1990, en onlangs in 1998.”

Filmregisseurs zijn niet te benijden. Een schrijver vecht alleen met zichzelf, en al wat hij hoeft te temmen zijn een paar woorden. Ik kan me niet voorstellen dat een van mijn karakters op een ochtend tegen me zegt: “Hier staat nu wel dat mijn eerste zin is, 'waar blijft mijn vegetarische eten', maar is dat niet een beetje onlogisch?”

Uit betrouwbare bron weet ik dat regisseurs dit soort vragen regelmatig te horen krijgen. Een schrijver heeft van nature iets van een verlicht heerser. Zijn acteurs zijn - hoe je het ook wendt of keert - woorden en die zeggen niets terug. Zijn enige beperking is de beperking van de taal, maar dat is een beperking waar iedereen mee te maken heeft die zijn mond opendoet.

Een filmregisseur moet een heel apparaat in beweging brengen en onder de duim houden om een heel klein beetje te lijken op de verlichte heerser die de schrijver van nature is. Verder is het leuk te bedenken dat het in scène 5 sneeuwt op de hoek van de Raadhuisstraat en de Prinsengracht, maar om dat helemaal uit te voeren lijkt me al snel saai. Tenslotte is het al bedacht, en dan moet je 's ochtends vroeg naar de Prinsengracht om iets uit te voeren wat al bedacht is, terwijl je ook iets heel nieuws had kunnen bedenken.

De enige reden om toch naar die Prinsengracht te gaan en het daar op een warme lentedag te laten sneeuwen, is dat het wonder heel soms gebeurt en dat de kunstmatige sneeuw, de actrice, de camera, de belichting, het geluid en de muziek iets toevoegen aan de zin, 'waar blijft mijn vegetarische eten?' dat de schrijver zelf nooit in zijn eentje uit had kunnen voeren.

Want hoe zal ze het zeggen? En hoe zal ze kijken? Wanhopig, huilend, zakelijk, lachend, met een hand in haar kruis, met een hand in zijn kruis, terwijl ze haar neusje poedert, rammelend met een pot vitaminetabletten, terwijl ze op het punt staat zich uit het raam te storten?

In een roman zou een zinnetje als 'waar blijft mijn vegetarische eten?' zelden tot nooit in positieve zin opvallen. Terwijl het in een film, door de manier waarop zo'n zinnetje wordt uitgesproken, door wat er te zien is terwijl wij het zinnetje horen, een cruciaal moment kan zijn, een hoogtepunt zelfs. Een komisch hoogtepunt misschien wel. In de film Once upon a time in America (1984) van Sergio Leone komt de volgende dialoog voor. Dikke Moe zegt: “Ik had al mijn geld op jou ingezet.” En Noodles antwoordt: “Dan had je alles verloren.”

Ik weet niet of ik deze dialoog onthouden had als die in een roman of kort verhaal had gestaan. Maar het gezicht van Noodles (Robert de Niro) als hij zegt, 'dan had je alles verloren', zal ik niet snel vergeten. Evenmin de manier waarop Dikke Moe naar Noodles kijkt als hij zegt: “Ik had al mijn geld op je ingezet.”

Gezichten

Beschrijvingen van gezichten in romans werken zelden. Hoe meer woorden er aan een gezicht worden gewijd, hoe minder je dat gezicht voor je ziet.

De eerste keer zag ik Once upon a time in America in 1985, daarna zag ik de film nog een keer in 1986, 1990, en onlangs in 1998.

In 1985 ging ik naar de bioscoop om het echte leven te zien, aangezien zich dat leven niet in mijn directe omgeving ophield, moest ik het wel in bioscopen en boeken zoeken. Inmiddels is dat niet meer mijn primaire drijfveer een bioscoop binnen te gaan, maar mijn waardering voor deze film is er niet minder om geworden.

Once upon a time in America gaat over zes gangsters, die ook vrienden zijn, voorzover gangsters vrienden kunnen zijn. Toch is het geen mafia-film en ook geen film over vriendschap die gebouwd blijkt te zijn op misverstand en bedrog. De film gaat over Noodles en Max (James Woods), de belangrijkste leden van een joodse gangster-bende. Max is de fantast, de megalomaan, de leider. Noodles, de volger, de schaduw van Max. Maar wel degene die voor meer dan tien jaar de gevangenis ingaat als hij wraak neemt wanneer een concurrerende bende een vriend van Max en Noodles vermoordt. Noodles heeft wel wat van Albinus uit de roman Een lach in het donker van Nabokov. Net als Albinus bedriegt hij, wordt zelf bedrogen en komt uiteindelijk tot de simpele en ook wel komische conclusie: “Wat een puinhoop is het leven geweest.” Als de film begint is Noodles al tot die conclusie gekomen, want het verhaal wordt niet chronologisch verteld en dat heeft zo zijn redenen.

In de eerste scène ligt Noodles opium te schuiven in een Chinees theater in New York. En een telefoon rinkelt. We zien moorden, ondervragingen, martelingen, en we vragen ons af, waar rinkelt die telefoon? Het duurt even voor we begrijpen dat die telefoon in het hoofd van Noodles rinkelt. En dat die daar misschien wel voor altijd zal blijven rinkelen.

De telefoon die Noodles hoort is de telefoon die overging op een politiebureau toen hij besloot zijn vrienden te beschermen door ze te verraden. Het duurt de hele film voor Noodles erachter komt dat hij, toen hij de politie belde, niet verraden heeft, maar zelf verraden is.

Er zijn daden waarvan de consequenties zo ver reiken dat ze niet alleen de toekomst veranderen, maar ook het verleden. Een heel leven kan alleen nog maar bekeken worden door het filter van één enkele daad.

En dat moeten wij ons zo voorstellen: als een telefoon die blijft rinkelen in het hoofd van een man.

Kruimeldieven

Het verhaal begint in de Lower East Side in New York in de jaren twintig ten tijde van de drooglegging. Een stel kruimeldieven vindt een slimme manier om drank te smokkelen, en zo worden de kruimeldieven dranksmokkelaars.

Noodles, een van de dranksmokkelaars, is verliefd op Deborah, de zus van Dikke Moe. Deborah wil danseres worden en doet haar dansoefeningen in de opslagruimte van het café van haar vader. Als Noodles in dat café naar de wc gaat, en een houten plankje verschuift, kan hij haar begluren. Zij weet dat ze begluurd wordt en als ze klaar is met haar dansoefeningen zegt ze hard tegen haar vader, zodat Noodles het kan horen, 'je moet de wc eens schoonmaken, er zitten kakkerlakken'. (Voor de goede orde, ik citeer uit mijn hoofd, dus parafraseer wellicht hier en daar.)

Als Noodles bijna vijftig jaar later terugkeert naar dat café, helemaal in het begin van de film, gaat hij ook terug naar de wc. Hij gaat op de wc staan, om te kijken of het houten plankje nog steeds verschoven kan worden. Dat kan, en dan kijkt hij door de opening naar een donker gat. En hij ziet de jonge Deborah haar dansoefeningen doen.

Zo kijk je dus naar je verleden: staand op een wc, door een houten plankje te verschuiven.

Op de vooravond van Pesach, als iedereen naar de synagoge is, is Noodles alleen met Deborah in de opslagruimte en zij leest hem voor uit het hooglied, hoe de bruidegom eruit ziet. Maar voegt er opmerkingen aan toe als, 'in een broek die stijf staat van het vuil'. En, 'maar eigenlijk blijft hij altijd een schooier'!

Plotseling klinkt van buiten de stem van Max: “Noodles, Noodles.”

Noodles aarzelt.

“Noodles, Noodles,” klinkt het nog een keer.

“Ik ga even kijken wat hij wil,” zegt Noodles.

“Ga,” zegt Deborah, “ga, je moeder roept je.”

En Noodles gaat.

Vele jaren zal ze diezelfde zin tegen hem herhalen met iets meer ironie in haar stem, omdat ze allebei hun verwachtingen hebben aangepast aan de realiteit.

Als je ziet hoe de jonge Noodles Deborah verlaat om te kijken wat Max van hem wil, begrijp je dat Noodles geen man is die pas jaren later tot de conclusie komt dat zijn leven hem ontglipt is en dan niet meer loskomt van zijn verleden. Noodles is iemand wiens leven hem al ontglipt is nog voor het begonnen is.

Hij kan er niet voor kiezen geen schooier te zijn. Hoe kies je daar ook voor? Zijn leven is altijd al van iemand anders geweest.

Melancholie

Iemand die ik deze film aanraadde raakte geïrriteerd door de bruine kleur van melancholie waarin alles gehuld is. Noodles is een man die wel een 'loser' zou worden genoemd. Iemand voor wie het leven bestaat uit een reeks van toevalligheden die voor hem voornamelijk verkeerd uitpakten, en een paar beslissingen die ook al verkeerd uitpakten. In zijn hoofd rinkelt altijd een telefoon die niet wordt opgenomen, die ook niet kan worden opgenomen, want hij leeft in de verleden tijd en daar leeft voor de rest niemand. Daarom is alles ook gehuld in die lichtbruine kleur van melancholie, dat is de kleur van Noodles, die Deborah verloor voor hij haar gehad heeft. Die nooit aan zijn leven begon, omdat het altijd al in de verleden tijd plaatsvond, de tijd waarin alles vaststaat en definitief is.

Noodles, de gangster, is de grootste bangerik die ik in tijden in een film heb gezien. Niet bang voor de gevangenis, de dood, fysieke pijn of geweld. Bang voor iets anders, bang om te verliezen, bang om te missen, daarom begint hij niet aan zijn eigen leven, zodat hij het nooit hoeft te verliezen of te missen.

Van kleine dranksmokkelaars worden ze grote dranksmokkelaars, en tenslotte hebben ze een heus bedrijf dat doet in georganiseerde misdaad. De bende van Noodles en Max heeft succes, met alles wat daarbij hoort: geld, vrouwen,feesten, champagne.

Deborah heeft intussen succes als danseres.

Op een avond, buiten het seizoen, huurt Noodles een Italiaans restaurant op Long Island af, compleet met orkest en twintig man personeel, alleen voor hem en Deborah. Het is de eerste keer in jaren dat ze elkaar weer zien. De scène is in Venetië opgenomen, maar het kan niet anders of het restaurant in Montauk, Long Island, moet hier model voor hebben gestaan. Die avond vertelt Deborah hem dat ze weggaat naar Hollywood. Op de terugweg in de limousine verkracht Noodles haar. Hij vekracht wat hij lief heeft. Al zijn frustratie over een leven dat al verleden tijd was, nog voor het begon, zit in die verkrachting.

En als hij klaar is, het is inmiddels alweer licht, weigert Deborah uit te stappen.

Noodles geeft de chauffeur geld en zegt: “Breng haar naar huis.”

Maar de chauffeur kijkt hem aan, kijkt naar Deborah en weigert het geld.

Dat is het ergste wat Noodles kan worden aangedaan. Dat zijn geld wordt geweigerd, want alles wat tussen hem en de schooier staat die hij geweest is, is zijn geld, en dat geld wordt nu geweigerd. Alsof hem alsnog de toegang tot de wereld wordt geweigerd die hij nu juist ten koste van alles wilde betreden.

Het verlangen naar meer wordt alleen maar groter en Max besluit de centrale bank te overvallen. Noodles weet dat dit plan alleen maar kan falen, maar Max is niet voor rede vatbaar.

“Als hij net als jij een paar jaar in de gevangenis had gezeten, zou hij anders denken,” zegt Max' vriendin tegen Noodles.

Dat zet Noodles aan het denken. En vlak voor het eind van de drooglegging, als ze voor de laatste keer drank smokkelen, besluit hij zijn vrienden te verraden, zodat ze voor een paar maanden de gevangenis ingaan.

Hij belt de politie.

Maar het gaat anders dan hij verwacht had. Er volgt een schietpartij, zijn vrienden komen om, het lichaam van Max wordt zelfs onherkenbaar verminkt. En vanaf dat moment is Noodles op de vlucht, en leeft met het idee dat hij de dood van zijn vrienden op zijn geweten heeft. In zijn hoofd gaat een telefoon over die niet meer ophoudt met rinkelen.

Dan zien we Noodles als hij oud is en na jaren van ballingschap terugkeert naar New York. Hij heeft een brief gekregen van de joodse gemeente over het graf van zijn vrienden. Maar hij weet dat die brief eigenlijk zegt: “We zijn je op het spoor, je hebt je al die jaren verborgen gehouden, maar we weten waar je bent.”

En hij heeft een uitnodiging gekregen voor een feest van een zekere senator Bailey. Hij kent geen senator Bailey. Het is dan dat Dikke Moe tegen hem zegt: “Ik had al mijn geld op je ingezet,” en Noodles antwoordt: “Dan had je alles verloren.”

In haar kleedkamer zoekt hij Deborah op. Het is een van de pijnlijkste scènes uit de film, tussen twee mensen die weten dat ze elkaar definitief zijn misgelopen en dat zelfs een wonder hen niet meer helpen kan. “Ga niet naar het feest van senator Bailey,” raadt Deborah hem aan. “Nu heb je je herinneringen nog, straks zul je die ook niet meer hebben.”

Maar Noodles gaat toch.

Nieuw leven

Senator Bailey is Max, die onder de naam Bailey een nieuw leven is begonnen en de politiek in is gegaan. En met Deborah is getrouwd. Dan horen we uit de mond van Senator Bailey alias Max wat we al die tijd al vermoedden: “Ik heb je geld genomen Noodles, je meisje, ik heb in plaats van jou geleefd.”

De schandalen rond Bailey stapelen zich op en hij vraagt Noodles hem van kant te maken, 'want alleen van jou kan ik dat verdragen'.

Noodles staat bij de deur en schudt zachtjes zijn hoofd. Ik weet niet hoe je dit gezicht van Noodles in een roman zou kunnen beschrijven. Het gezicht van een man voor wie wraak te laat komt, voor wie alles te laat komt, ook te laat moest komen, omdat hij nu eenmaal in het verleden leeft.

Als hij haar naar huis loopt van het feest, beseffen we dat de woorden van Deborah zijn uitgekomen, Noodles heeft nu ook geen herinneringen meer. Hij is een man zonder verleden. Alleen ver weg in zijn hoofd rinkelt een telefoon.

De film eindigt in het Chinese theater, met een Noodles die lacht. Het is de enige keer in de film dat Noodles lacht. Alleen in de verdoving van het Chinese theater kan het verleden veranderd worden, lijkt Leone te zeggen, en kan alles even zijn, zoals het had moeten zijn.

Maar we weten dat het maar een kort moment is, want direct daarna zal de telefoon weer gaan rinkelen. En begint alles weer van voren af aan.

Noodles durft niet te leven, maar heeft tegelijkertijd een levensdrift in zich als een onblusbare brand: hij wil voelen dat hij leeft.

Die twee krachten samen leveren iets op dat uiteindelijk net zo vernietigend is als de waanzin van Max.

Natuurlijk kan je dat allemaal opschrijven, alleen sommige woorden moeten niet gelezen worden, maar gehoord. En gezien. Once upon a time in America doet je vermoeden dat papier niet genoeg is, want papier is altijd het verleden.

Het lijkt wel alsof je het gezicht van De Niro erbij nodig hebt om duidelijk te maken hoe het voelt als een telefoon in je hoofd begint te rinkelen. En nooit meer ophoudt.

'Once upon a time in America' is te huur in de videotheek.