Kleinsteedse moord

J. Anthony Lukas: Big Trouble. A Murder in a Small Western Town Sets off a Struggle for the Soul of America. Simon & Schuster, 875 blz. ƒ 71,15

Frank Steunenberg, zoon van een Nederlandse immigrant, zwaaide in de vroege avond van 30 december 1905 het tuinhek voor zijn huis in Caldwell / Idaho, open en wilde het weer dichtmaken. Toen klonk een explosie die op zestien mijl te horen was. De bom, die aan het hek bevestigd was, wierp de ex-gouverneur van de staat enkele meters verder op de grond. Enkele uren later stierf hij aan zijn verwondingen.

De journalist en schrijver J. Anthony Lukas verdiepte zich in de achtergronden van deze zaak. Hij maakte studie van de strijd tussen mijnwerkersvakbonden en -eigenaren in met name Idaho en Colorado. Alle kranten die er destijds in het westen verschenen moet hij op z'n minst hebben ingezien en zo ongeveer alle boeken over die periode gelezen voordat hij Big Trouble schreef. Lukas werkte tot de allerlaatste nacorrectie van de drukproeven aan het boek. Daarna, in juni vorig jaar, pleegde hij zelfmoord. Lukas liet geen bericht achter. Dat hij er gewoon genoeg van had klinkt banaal, maar was wel een van de conclusies in de pers.

Lukas was een gelauwerd journalist van de New York Times en auteur van diverse boeken. Voor zijn voorlaatste boek Common Ground (over blank-zwartverhoudingen in een arme wijk van Boston) kreeg hij een Pulitzer Prize, een onderscheiding die hij eerder ook al voor journalistieke reportages had gekregen. Big Trouble is van geheel andere aard dan Common Ground omdat geen enkel levend persoon kon getuigen over wat zich in 1905 en de twee jaar daarna in Idaho had afgespeeld. Lukas moest zich baseren op materiaal uit archieven en bibliotheken. Maar het is een bijzonder knap boek. In de beschrijving van de aanslag, alles wat eraan voorafging en het proces dat erop volgde, weet hij de lijn goed vast te houden. De pakweg dertig personages die door het boek wandelen zijn allemaal uitstekend geschetst.

De dood van de ex-gouverneur werd gevolgd door een klopjacht die over de grenzen van de staat ging. Al gauw werd er een 'dader' gevonden, die volgens rechercheurs en detectives van het bureau-Pinkerton nooit alleen kon hebben gehandeld. Verdachte Harry Orchard wijst, na het uitoefenen van enige druk, de beschuldigende vinger in de richting van enkele vakbondsleiders uit Colorado: Big Bill Haywood en Charles Moyer. Zij zouden hem hebben ingehuurd. Omdat Steunenberg tijdens zijn ambtsperiode als gouverneur (1896-1900) een mijnwerkersstaking in Idaho op bloedige wijze had onderdrukt, was niemand verbaasd. Haywood en Moyer werden uit Denver ontvoerd en onder leiding van een Pinkerton-detective naar Boise / Idaho getransporteerd voor het proces. Dat duurde bijna twee jaar en was nationaal theater. Topadvocaten waren bij het proces betrokken, zowel aan de kant van de verdediging als in dienst van de openbare aanklager. Kranten uit het hele land berichtten erover. Haywood en Moyer werden vrijgesproken.

Big Trouble is in de VS niet enthousiast ontvangen. Lukas beschrijft de gebeurtenissen eigenlijk te nauwgezet. Zijn boek van 875 bladzijden, inclusief een notenapparaat van zestig pagina's, borduurt voort op de meest miniscule details: wat er op een bepaalde dag gegeten werd, welke sigaren men rookte en wat de hoofdpersonen later in hun dagboek en in brieven schreven over Ethel Barrymore (een beroemde actrice van die dagen die tijdens het proces op doorreis in Boise is) of over Walter Jonhson, een honkbal-pitcher voor wie de advocaten naar het stadion gingen als ze de kans kregen.

Teleurstellend voor Nederlandse lezers is dat Lukas weinig tot niets heeft uitgezocht over de familie Steunenberg. Het immigrantengezin woonde in Holland / Michigan. Vader Bernardus was daar zadelmaker. Later trokken de immigranten verder naar Iowa, waar Frank werd geboren. Waar in Nederland ze vandaan kwamen meldt hij niet en waarom ze in Iowa terechtkwamen evenmin. Steunenberg, die een tijdje als typograaf werkte, en zijn broer Albert trokken naar Caldwell in Idaho, destijds het verre wilde westen. Ze begonnen een bank en kochten de plaatselijke krant. Binnen enkele jaren tijd had de halve familie Steunenberg zich in Caldwell gevestigd.

Merkwaardig genoeg breekt Lukas het verhaal over de Steunenbergs in Caldwell af als Frank dood is. Belle Keppel, de weduwe Steunenberg, was bij het proces aanwezig. Over haar horen we weinig, net als over negen broers en zusters en vier kinderen van Frank. Ze lijken tegelijk met de gouverneur geheel van de aardbodem te zijn verdwenen.