BURGEMEESTER-ENQUETE 1998

Burgemeesters worden geacht 'boven de partijen' te staan. Hoe beoordelen zij de kwaliteit van de gemeenteraden en colleges van B en W? Wat zijn de 'grote kwesties' in de Nederlandse gemeenten? NRC Handelsblad hield een enqute onder de circa 550 burgemeesters van Nederland, in samenwerking met dr. W. Derksen, hoogleraar lokaal bestuur aan de Leidse Universiteit. Een zelfde enqute werd gehouden in 1994. Evenals vier jaar geleden nam ruim 60 procent van de burgemeesters deel aan dit onderzoek.

De resultaten: De grote kwesties: misdaad en verkeer. Burgemeesters geven prioriteit aan de volgende kwesties in hun gemeenten: Prioriteit 1 2 3 geen prior. Criminaliteit 46 25 14 15 Verkeer/infrastructuur 44 26 14 16 Economische ontwikkeling 39 11 19 21 Werkgelegenheid 35 27 12 25 Volkshuisvesting 33 24 23 20 Armoede 23 30 23 23 Onderwijs 21 35 20 24 Milieu 10 30 35 25 Migranten 3 11 25 61 Volksgezondheid 2 16 37 46

Misdaad urgenter Criminaliteit en verkeer/infrastructuur zijn, vergeleken met 1994, duidelijk urgenter geworden. De urgentie van milieu, volksgezondheid en migranten lijkt afgenomen.

In percentages: Urgentie toegenomen afgenomen gelijk geenl Criminaliteit 56 6 36 3 Verkeer/infrastructuur 49 10 39 3 Armoede 47 10 36 7 Onderwijs 35 14 47 4 Econom. ontwikkeling 35 9 50 3 Volkshuisvesting 27 17 52 4 Werkgelegenheid 21 16 58 17 Migranten 16 21 46 4 Milieu 11 30 55 19 Volksgezondheid 7 24 50

De percentages: 1998 1994 slecht 3 4 matig 53 64 goed 42 31 uitstekend: 1 1

Raden: eerder zwakker dan sterker De burgemeesters oordelen iets minder negatief dan vier jaar geleden over de kwaliteit van de raad. Hoewel, eenderde van de burgemeesters noemt de huidige gemeenteraad (1994-1998) zwakker dan de vorige (1990-1994).

In percentages: 34 procent vindt deze raad zwakker dan de vorige. 19 procent antwoordt: sterker. 47 procent meent: er is geen verschil waarneembaar.

De betere raadsleden: GroenLinks, GPV/RPF/SGP Evenals in 1994 oordelen burgemeesters positief over de kwaliteit van raadsleden van GroenLinks en de confessionele partijen GPV, RPF en SGP. Raadsleden van de PvdA scoren duidelijk beter dan in de enqute van vier jaar geleden. De waardering voor lokale vertegenwoordigers is nog lager dan in 1994.

De percentages: 1998 1994 sterk gemiddeld zwak sterk gemiddeld zwak GPV/RPF/SGP 43 41 16 35 48 17 GroenLinks 42 36 22 44 38 17 PvdA 40 48 12 28 56 16 CDA 22 57 21 16 59 25 VVD 22 52 26 18 55 27 D66 19 40 41 18 46 36 Lokaal 12 33 56 9 45 45

SP en CD/CP'86 zijn in een beperkt aantal gemeenten vertegenwoordigd. Om die reden zijn van deze partijen geen landelijke percentages opgenomen.

Politieke verschuiving Bij de raadsverkiezingen van 1994 hebben CDA en PvdA in veel gemeenten hun dominante positie verloren. Dit was het geval in 53 procent van de gemeenten waarvan de burgemeesters aan deze enqute hebben meegedaan. Volgens de burgemeester heeft de politieke verschuiving geleid tot de volgende veranderingen in de gemeentepolitiek:

Ontstaan van patstellingen tussen raad en college: 24 % meer, 30 % minder, 46 % evenveel

Openheid in politieke discussie: 35 % groter, 17 % kleiner, 48 % even groot Het voeren van oppositie: 21 % beter, 28 % slechter, 51 % gelijk gebleven

De kwaliteit van de bestuurders: 14 % beter, 25 % slechter, 61 % gelijk gebleven

Het gemeentelijk beleid: 28 % beter, 15 % slechter, 57 % gelijk gebleven

De stabiliteit van de gemeentepolitiek: 19 % toegenomen, 38 % afgenomen, 43 % gelijk gebleven

Contacten met politiek-Den Haag: 11 % toegenomen, 19 % afgenomen, 70 % gelijk gebleven

Lokale partijen waren in 1994 winnaar van de verkiezingen in 70 procent van de gemeenten waarvan de burgemeesters aan deze enqute hebben deelgenomen. Deze winst heeft, volgens de burgemeesters, de volgende consequenties gehad voor de gemeentepolitiek:

Conflicten in de gemeenteraad: 37 % toegenomen, 17 % afgenomen, 46 % gelijk gebleven

Vergadertijd van de raad: 31 % toegenomen, 15 % afgenomen, 54 % gelijk gebleven

Openbaarheid van de gemeentelijke besluitvorming: 16 % toegenomen, 9 % afgenomen, 75 % gelijkgebleven

Experimenteren met instrumenten van politieke vernieuwing: 28 % toegenomen, 16 % afgenomen, 56 % gelijk gebleven

Inspraak van de bevolking: 29 % toegenomen, 1 % afgenomen, 70 % gelijk gebleven

Kracht van de gemeenteraad t.o.v. college van B en W: 17 % toegenomen, 33 % afgenomen, 50 % gelijk gebleven

Zorgvuldigheid van de procedures: 28 % toegenomen, 13 % afgenomen, 68 % gelijk gebleven

Prognose: winst voor VVD en VVD, verlies D66 Volgens de verwachting van de burgemeesters worden VVD en PvdA de winnaars van de komende raadsverkiezingen. D66 staat op fors verlies. Over winst of verlies voor de lokale lijsten bestaat geen algemene verwachting. De prognoses over winst en verlies in percentages:

winst verlies stabiel CDA 11 35 54 PvdA 44 6 51 VVD 62 2 36 D66 5 80 16 Lokaal 22 39 39 GPV/RPF/SGP 17 9 74 GroenLinks 21 22 64 SP 49 22 30 CD/CP'86 0 76 24

Kwaliteit colleges: goed De burgemeesters oordelen over de kwaliteit van de colleges van B en W veel positiever dan over de kwaliteit van de gemeenteraden. De percentages:

1998 slecht 1 matig 23 goed 69 uitstekend 13

Bijna de helft van de burgemeesters vindt het huidige college sterker dan het vorige:

24 procent vindt het huidige college zwakker dan het vorige. 46 procent antwoordt: sterker. 30 procent meent: er is geen verschil waarneembaar.

De betere wethouders: PvdA en CDA In de waardering van de burgemeesters voor de wethouders uit de diverse partijen is sinds 1994 weinig verschuiving opgetreden. Hoewel nog steeds relatief laag, scoren de wethouders van D66 beduidend beter dan vier jaar geleden. De percentages:

1998 1994 sterk gemiddeld zwak sterk gemiddeld zwak PvdA 52 38 10 46 42 12 CDA 47 40 13 36 51 13 GroenLinks 21 41 18 31 48 21 VVD 38 40 22 31 43 26 GPV/RPF/SGP 33 33 15 40 38 22 Lokaal 31 38 30 23 42 35 D66 29 29 42 9 34 57

Pagina 2: BURGEMEESTERS

BESTUURLIJKE EN POLITIEKE VERNIEUWING

Decentralisatie In de afgelopen jaren zijn veel bevoegdheden van het rijk overgeheveld naar de gemeenten. De burgemeesters oordelen daarvoor positiever dan in 1994: 1998 1994 positief 6 3 gematigd positief 53 42 gematigd negatief 31 40 negatief 9 15

Evenals in 1994 tonen de burgemeesters reserves als hun wordt gevraagd of de beleidsvrijheid is vergroot door de decentralisatie. 1998 1994 Vergroot 22 14 Nauwelijks vergroot 54 69 Niet vergroot 25 17

Positieve gevolgen voor de kwaliteit van het bestuur heeft de decentralisatie nog niet of nauwelijks gehad. 1998 1994 Verbeterd 16 16 Nauwelijks verbeterd 56 62 Niet verbeterd 28 22

Herindeling Het aantal gemeenten in Nederland is in de afgelopen vier jaar gedaald van ruim 630 naar circa 570. De burgemeesters zijn verdeeld over het ideale aantal gemeenten in Nederland. 550/570: 21 % 500/550: 20 % 400/500: 26 % 300/400: 18 % 200/300: 4 %

Stadsprovincies Voor de vorming van stadsprovincies bestaat onder burgemeesters weinig steun. De burgemeesters reageren als volgt op de stelling: 'De kwaliteit van het binnenlands bestuur is gediend met de vorming van stadsprovincies'. 7 % zeer eens, 18 % eens, 40 % oneeens, 31 % zeer oneens, 4 % geen mening:

College bepaalt beleid Wie behoren het gemeentelijk beleid te bepalen? En: wie bepalen het beleid feitelijk? De burgemeesters bevestigen het beeld dat ook blijkt uit andere onderzoeken: colleges van B en W domineren de gemeentepolitiek.

Wie behoort te bepalen? Wie bepaalt? Gemeenteraad 54 12 College van B en W 1 34 B en W en collegepartijen 1 13

Politieke vernieuwing Burgemeesters tonen zich weinig enthousiast over voorstellen ter vernieuwing van het binnenlands bestuur.

zeer voor voor tegen zeer tegen Correctief referendum op initiatief burgers 2 17 54 29 Correctief referendum op initiatief gemeente 1 15 60 24 Wethouders van buiten de gemeenteraad 6 34 47 14 Wethouders geen lid raad (echt dualisme) 5 30 51 15 Gespreide raadsverkiezingen 7 26 55 12 Minder raadsvergaderingen 3 22 70 5 Versterking rol burgemeester 7 43 50 1

Politieregio's De burgemeesters oordelen positiever dan in 1994 over hun rol als 'hoofd van de politie' binnen de politieregio's. 1998 1994 positief 19 14 gematigd positief 46 41 gematigd negatief 26 25 negatief 9 19

De burgemeesters menen dat de politieregio's nog weinig voordelen hebben opgeleverd voor de handhaving van de openbare orde. 1998 1994 ja .. 14 nauwelijks .. 38 nee .. 47

Negatief oordeel over bewindslieden De burgemeesters tonen weinig waardering voor de rol die de minister en de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken hebben gespeeld bij de vernieuwing van het binnenlands bestuur.

Oordeel Positief gematigd positief gematigd negatief negatief

Minister Dijkstal 2 16 49 33

Staatssecretaris

Pagina 3: BURGEMEESTERS-ANQUETE 1998

STELLINGEN Aan de burgemeesters is een reeks stellingen voorgelegd over lokale politieke kwesties. Enkele conclusies uit de opvattingen die leven onder een (ruime) meerderheid van de burgemeesters:

- Burgers hebben te weinig verstand van lokale politiek.

- Gemeenten moeten de burgers meer aanspreken op hun maatschappelijke plichten.

- Sociale diensten moeten harder optreden tegen werklozen die geen baan accepteren.

- Er moeten meer mogelijkheden komen voor terugkeer van migranten naar hun eigen land.

- Coffeeshops in gemeenten moeten worden verboden.

De stellingen:

Burgers en politiek - De meeste burgers hebben weinig interesse voor de lokale politiek. 8 % zeer eens 52 % eens 39 % oneens 2 % zeer oneens

- Veel burgers weten te weinig van de lokale politiek om daarover een juist oordeel te hebben. 6 % zeer eens 59 % eens 33 % oneens 1 % zeer oneens

- Burgers participeren vooral als het gemeentebeleid hun direct raakt. 41 % zeer eens 58 % eens 1 % oneens 0 % zeer oneens

- De wensen van een raadslid horen altijd ondergeschikt te zijn aan de wensen van de burger. 3 % zeer eens 17 % eens 73 % oneens 8 % zeer oneens

- De invloed van het rijk is zo groot dat binnen de gemeentepolitiek nauwelijks interessante politieke kwesties overblijven. 2 % zeer eens 18 % eens 71 % oneens 9 % zeer oneens

Lokale lasten - De lokale lasten zijn in de afgelopen jaren in het algemeen te snel gestegen. 9 % zeer eens 54 % eens 36 % oneens 1 % zeer oneens

- Het lokale belastinggebied moet worden vergroot met gelijktijdige verkleining van het landelijke belastinggebied. 9 % zeer eens 51% eens 38 % oneens 2 % zeer oneens

- Het is goed dat de regering de lokale lasten van alle burgers met gemiddeld 100 gulden gaat verlagen. 2 % zeer eens 24 % eens 44 % oneens 31 % zeer oneens

Sociaal beleid - De maatschappelijke normen en waarden vervagen in toenemende mate. 18 % zeer eens 62 % eens 19 % oneens 1 % zeer oneens

- De gemeente spreekt de burgers te weinig aan op zijn maatschappelijke plichten. 8 % zeer eens 67 % eens 26 % oneens 0 % zeer oneens

- Vrouwenemancipatie is in ons land niet meer nodig; vrouwen en mannen worden inmiddels gelijk behandeld. 4 % zeer eens 38 % eens 52 % oneens 6 % zeer oneens

Sociaal beleid

- De gemeentelijke sociale dienst zou harder moeten optreden tegen werklozen die weigeren een baan te aanvaarden. 8 % zeer eens 61 % eens 30 % oneens 1 % zeer oneens

- Banenplannen van de overheid zijn alleen van nut om werklozen van de straat te houden. 1 % zeer eens 19 % eens 73 % oneens 7 % zeer oneens

- Ter bestrijding van de werkloosheid moet de overheid structureel subsidies op loonkosten geven. 1 % zeer eens 40 % eens 55 % oneens 4 % zeer oneens

Migranten - Migranten moeten wegens hun achtergrond voorrang hebben bij het vinden van een baan. 0 % zeer eens 39 % eens 58 % oneens 2 % zeer oneens

- Migranten moeten wegens hun achtergrond voorrang hebben bij het vinden van een woning. 0 % zeer eens 27 % eens 68 % oneens 4 % zeer oneens

- Het aantal migranten in Nederland is de laatste jaren te sterk toegenomen. 5 % zeer eens 45 % eens 49 % oneens 1 % zeer oneens

- Omscholing van migranten heeft hogere prioriteit dan omscholing van autochtonen. 2 % zeer eens 45 % eens 52 % oneens 2 % zeer oneens

- De mogelijkheden van remigratie (het laten terugkeren van migranten naar hun vaderland) moeten meer aandacht krijgen. 15 % zeer eens 76 % eens 9 % oneens 0 % zeer oneens

Openbare orde en veiligheid - De burger voelt zich veilig in mijn gemeente. 3 % zeer eens 75 % eens 22 % oneens 1 % zeer oneens

- De politiecapaciteit die opgaat aan de opsporing van de softdrugshandel kan beter worden aangewend voor de bestrijding van andere vormen van criminaliteit en onveiligheid. 9 % zeer eens 42 % eens 45 % oneens 4 % zeer oneens

- Coffeeshop zouden in mijn gemeente moeten worden verboden. 20 % zeer eens 46 % eens 30 % oneens 4 % zeer oneens

- De overheid moet een verslaafde aan verdovende middelen verplichten zich daarvoor te laten behandelen. 13 % zeer eens 60 % eens 26 % oneens 1 % zeer oneens