D66 begint verkiezingsraces onder slecht gesternte

Minister Els Borst werd dit weekeinde definitief gekozen tot lijsttrekker van D66. Ze zal moeten opereren in de schaduw van de nummer twee op de Democratische lijst, fractieleider Thom de Graaf.

NOORDWIJKERHOUT, 16 FEBR. D66 begint aan een nieuw tijdperk, het tijdperk-Borst. Maar voor hoe lang en tegen welke prijs, dat is de overheersende vraag binnen en buiten de partij.

Mei vorig jaar wees Hans van Mierlo zijn opvolger aan. En gisteren was zij er dan eindelijk, koos het verkiezingscongres Els Borst als zijn nieuwe leider. In die tussenliggende periode viel Borst veelvuldig op door onhandige uitspraken en viel de partij ver terug in de opiniepeilingen. Borst twijfelde openlijk aan zichzelf door tijdens de kerstdagen haar kandidatuur nog eens te heroverwegen. Tekenend was gisteren haar uitverkiezing op het congres. Zonder tegenkandidaat moest Borst toch accepteren dat een kleine tien procent van de congresgangers haar afwees.

Borst begint allerminst met een vliegende start en haar opvolger Thom de Graaf staat min of meer al gereed in de coulissen. Hij moet alleen nog wachten tot na de verkiezingen, twee maal in één race van paard wisselen is teveel van het goede. Zo begint de partij onder een slecht gesternte aan twee verkiezingscampagnes.

Hoe leidt Els Borst? Niet alleen. Achter haar staat nog altijd Van Mierlo en naast haar “de jonkies” De Graaf en Roger van Boxtel en op enige afstand ook Hans Wijers, de succesvolle minister van Economische Zaken die geen leider wilde worden. Maar in de beeldvorming wordt Borst wel gepresenteerd als dé leider van de Democraten. Overwogen is dat op de verkiezingsaffiches naast Borst ook andere gezichten komen te staan, maar die optie is inmiddels losgelaten.

De interne rolverdeling is dat Borst optreedt als een soevereine politica, die zich kan meten met Kok en Bolkestein en die op enige afstand van het politieke gewoel wijze uitspraken doet. De incidenten, het geruzie en het straatvechten laat zij over aan fractieleider Thom de Graaf, die zich sinds zijn aantreden binnen de coalitie en in de media zeer assertief opstelt. Ook Van Mierlo, de 'queen-maker' van Borst, is dit opgevallen. “De nummer 2 van D66 is belangrijker voor D66, dan de nummer 2 van de PvdA voor de PvdA”, zei hij in de marge van het congres.

Hoezeer er al rekening wordt gehouden met de nieuwe prominentie van De Graaf bleek uit de speech van partijvoorzitter Ton Kok. Zijn aan de pers uigereikte tekst vermeldde het “koppel” Borst-De Graaf dat leiding zou gaan geven aan de verkiezingscampagne. Bij het uitspreken van de tekst zelf negeerde hij die term echter als te pijnlijk voor de lijsttrekker.

De rolverdeling tussen Borst en De Graaf bleek uit hun bijdrages op het congres. De ouverture was zaterdag voor de fractieleider. Hij mocht een tweede paarse coalitie zonder D66 betitelen als “een kip zonder kop”, een die wel loopt, maar heel kortstondig en bovendien ook geen eieren legt. Borst hanteerde gisteren de beheerste methode. Zij stelde neutraal vast dat zonder D66 het paarse kabinet er nooit zou zijn gekomen en zonder D66 er ook geen tweede paarse kabinet zal komen.

Anders dan Kok en Bolkestein had Borst geen last van een opstandig partijcongres. Zij hoefde geen harde uitspraak naast zich neer te leggen (zoals Kok met de hypotheekrente) of onplezierige uitspraken te accepteren (zoals Bolkestein bij het schrappen van een aantal bezuinigingen). De enige rimpeling was eerder een hilarische dan een serieuze. Het congres sprak met kleine meerderheid uit dat dieren moeten kunnen deelnemen aan een referendum over hun eigen welzijn. Hier was sprake van hogere congreshumor of een 'studentikoze grap', zoals Borst zelf zei. Met een knipoog naar het PvdA-congres deelde ze mee dat ze als “krachtig leider” deze uitspraak naast zich neer zou leggen.

De partij wil in de verkiezingscampagne veel accent geven aan onderwijs. Dit traditionele 'speeltje' van de PvdA werd afgelopen week al in de schijnwerpers gezet. Met een eigen onderwijsvisie - minder regels en meer investeringen - zette de Tweede-Kamerfractie van D66 vorige week de eigen ideeën neer en zette zij zich tegelijk af tegen de coalitiepartners PvdA (te centralistisch) en VVD (niet geïnteresseerd)

In de campagne zal de partij opnieuw haar kroonjuwelen, de voorstellen voor staatkundige vernieuwing, oppoetsen. De Democraten willen prominent campagne gaan voeren met de gekozen burgemeester. Ook hier kiest de partij voor de confrontatie met de PvdA. Fractieleider en jurist De Graaf zei het onlangs al in het eigen partijblad: “De PvdA is een buitengewoon conservatieve partij als het gaat om bestuurlijke vernieuwing.”

Lijsttrekker Borst wacht een spannende en in zekere zin ook een korte campagne. Rechtstreekse duels met Kok en Bolkestein, waarin zij zich zou moeten onderscheiden, zullen schaars zijn. Het kabinet is zeker nog tot half april bezig met besluitvorming, niet in de laatste plaats over de EMU. Daarna, in de korte tijd tot de verkiezingen, moet Borst veel kiezers terugwinnen. Het resultaat daarvan zal in sterke mate bepalen hoe lang haar tijdperk na 6 mei zal duren.