Koningin in nood; REORGANISATIE NWO ZAAIT ONRUST BIJ NEDERLANDSE NATUURKUNDE

De natuurkunde, koningin der wetenschappen, loopt gevaar haar zelfstandigheid te verliezen. Boosdoener is een aanstaande nieuwe bestuursstructuur bij nwo. 'Het is pokeren om de macht, ik verwacht binnen een paar weken een collision course.'

'Wees als NWO bescheiden in uw ambities tot verandering!' Met deze hartekreet besloot prof.dr. J.H. van der Waals een intern rapport dat hij op 9 april 1997 aan het Algemeen Bestuur van NWO, de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek, aanbood. De emeritus hoogleraar natuurkunde uit Leiden, tot 1967 research-topman bij Shell Amsterdam, was door NWO om advies gevraagd inzake de opdeling van het gebied Exacte Wetenschappen. De aanstaande plattere bestuursstructuur bij NWO - per 1 april twee lagen in plaats van drie - maakt een herschikking van vakken nodig. Toen de onderhandelingen van het Algemeen

Bestuur met natuurkunde, scheikunde, wiskunde, sterrenkunde en informatica na een jaar nog altijd muurvast zaten, moest een informateur

de zaak vlot trekken.

Onder het kopje Flexibiliteit in een 'Zero-Sum game' schrijft Van der Waals: 'Op grond van velerlei ervaring ben ik ervan overtuigd dat snelle

veranderingen op grond van abstracte plannen doorgaans tot zoveel frictie en productieverlies leiden dat de baten vrijwel teniet gaan. Nederland is 'evaluatieziek': de fysici om mij heen ondergingen vorig jaar twee VSNU onderwijsvisitaties, een VSNU onderzoeksbeoordeling en moesten, behalve aan twee onderzoekscholen, aan FOM, SON en de Universiteit (ieder in eigen format...) over hun prestaties rapporteren.

Nu heeft de inspecteur van het WO zich voor nader onderzoek gemeld, ontwikkelen NWO/VSNU diepte- en breedtestrategieën, zet FOM de deuren open naar nieuwe wegen en bedreigt de universiteit moeizaam opgebouwde laboratoria met haar ambtelijke 'indikkings'-plannen. (...) Nederland levert echt heel behoorlijke prestaties in het natuurwetenschappelijk onderzoek - daar heeft het NWO-systeem veel aan bijgedragen - maar ik bespeur dat bij de onderzoekers het elan nu door een gevoel van berusting wordt bedreigd.'

Voorlopig woelt in de natuurkunde alles om verandering. Sinds 1946 is ze

verenigd in de stichting Fundamenteel Onderzoek der Materie (FOM), met een jaarbudget van 125 miljoen verreweg NWO's grootste. Van der Waals: “De FOM loopt absoluut gevaar. In het verleden was het natuurlijk een besloten en verwende club, dat is de andere kant van de medaille. Voorstellen tot interdisciplinair onderzoek werden neergesabeld omdat het geen nieuwe natuurkunde zou zijn - of het biologisch belangrijk was,

ontging zo'n jury. Maar de manier waarop ze nu behandeld wordt is beneden alle peil. Het is door NWO ook nooit met open vizier gespeeld, het is een troebele soep.''

COMMOTIE

Oorzaak van alle commotie is de nieuwe bestuursstructuur bij NWO. Die werd op 12 juni 1996 aanbevolen door de commissie-Rinnooy Kan, een internationaal gezelschap geleerden dat in opdracht van minister Ritzen en het Algemeen Bestuur het functioneren van NWO doorlichtte. Die had in

haar rapport veel lof, vond dat een substantieel deel van het onderzoeksgeld van de universiteiten naar NWO moest worden overgeheveld - inmiddels heeft de minister een bedrag van 500 miljoen voorgesteld, binnenkort besluit de Tweede Kamer - maar had kritiek op de interne structuur van NWO. 'Reduceer het aantal hiërarchische nivo's tot twee', schrijft Rinnooy Kan in aanbeveling 4. De onderste laag van de Stichtingen moest uit de organisatie worden weggesloopt. Rinnooy Kan: 'Door deze maatregel wordt de bestaande compartimentalisering op het laagste nivo van de organisatie doorbroken en wordt ruimte gecreëerd voor een flexibere interne budgettering.' In gewoon Nederlands: het Algemeen Bestuur kan makkelijker vakoverstijgende programma's wegzetten.

Het Algemeen Bestuur heeft de kritiek ter harte genomen en besloot tot een ingrijpende herstructurering die de organisatie 'doorzichtig, flexibel en slagvaardig' moet maken. 'Het aantal bestuurlijke eenheden met budgettaire bevoegdheden wordt drastisch ingekrompen: van meer dan 30 besturen nu naar 10 of minder straks', schrijft NWO in een kersverse notitie. 'Onder het Algemeen Bestuur is er voortaan nog slechts één bestuurslaag: namelijk de Gebiedsbesturen die elk een breed wetenschapsgebied bestrijken.'

Wat betreft de exacte wetenschappen voorziet de notitie in twee clusters: chemie en WINS: wiskunde, informatica, natuurkunde en sterrenkunde. 'De inrichting van dit tweede gebied is nog in overleg', schrijft de folder er tussen haakjes bij. De huidige derde bestuurslaag,

gevormd door een groot aantal naar discipline ingedeelde stichtingen, komt te vervallen. Waarmee het doek voor de FOM lijkt gevallen.

LOOPGRAVENOORLOG

Over de opdeling van de exacte wetenschappen woedt een hevige loopgravenoorlog.Van der Waals: “Het gebied verdeelt, inclusief de onderzoeksinstituten van de stichtingen, 54 procent van het NWO-budget. Haal je alle structuur onder de tweede laag weg, dan is dat niet te behappen. Dus moest er een opdeling komen. Het gebiedsbestuur is met het

Algemeen Bestuur in de slag gegaan, maar het overleg liep vast. Toen kwam men op het lumineuze idee een informateur te benoemen. Ik had de twijfelachtige eer de klus te mogen klaren. Ik heb met allerlei mensen uitvoerig gepraat en ben met een voorstel gekomen. Dat behelst voor de exacte vakken niet twee maar vier gebiedsbesturen: natuurkunde, scheikunde, wiskunde & informatica en astronomie. Zo'n WINS, zoals het Algemeen Bestuur voorstelt, is veel te breed. Dan krijg je panels die voorstellen met elkaar gaan vergelijken op basis van hear say. Dat is funest voor de continuïteit. Wat weet een vaste stoffysicus nu af van radio-astronomie? Maar het is wel òf zijn dure nanolaboratorium òf de dure telescoop van de ander.''

Van der Waals kan nog kwaad worden over de manier waarop NWO zijn voorstel van tafel veegde. “Binnen de ruimte die het Algemeen Bestuur me gaf was er nauwelijks een oplossing. Ik had mij dus geharnast: ze zullen je plan echt niet aannemen, wees niet boos. Was ik ook niet. Maar

de manier waarop heeft mij ongelofelijk kwaad gemaakt. Eerst word je bestookt door NWO-secretaresses die zeggen dat het allemaal snel moet. Goed. Dan word je aan het ontbijt door voorzitter Van Duinen gebeld. Die

zegt: Joan, we gaan zo dadelijk besluiten dat het anders gaat dan jij hebt voorgesteld en we vonden toch wel dat we je dat even moesten melden. Ben je nu boos? Ik zeg: Nee Reinder, dat kan ik wel aan anderen overlaten.''

Natuurkunde, zo kreeg Van der Waals te horen, moest onder één dak met wiskunde en informatica. En sterrenkunde zou samen met biologie, oceanografie en de aardwetenschappen het gebied 'Hemel en Aarde' vormen. 'Deze aanpassingen zijn mede gebaseerd op een aanbeveling van prof.dr. J.H. van der Waals', aldus een NWO-persbericht van 24 april. “Schandelijk”, zegt Van der Waals. “Ze schermen met een

enkel zinnetje uit je rapport en wekken de indruk dat ik hun plannen steun. Het leek op niets. Als jullie me nog één keer citeren is het oorlog, heb ik ze gezegd. Ik ben afgedankt als toevallig iemand met een andere positie, ze hebben eenvoudig hun zin doorgedreven.''

Opmerkelijk genoeg is de scheikunde wel apart gezet. De brief die de Vereniging van Nederlandse Chemische Industrie op 11 december 1996 aan NWO stuurde, heeft zijn uitwerking niet gemist. De chemische industrie wilde concreet zaken doen met een organisatie van herkenbare chemici en niet met een brede beheersinstantie. Die disciplinaire herkenbaarheid bepleit ook Van der Waals. “Er waren er die de scheikunde in twee stukken wilden knippen. Zo keken de levenswetenschappen met een begerig oog naar de organische chemie, proces-chemie en katalyse konden zo terecht bij het gebied technische wetenschappen. Ik vind dat je de scheikunde als apart vak moet consolideren, dat heb ik uitvoerig in mijn

rapport beargumenteerd. Voor natuurkunde sprak dat voor zich, meende ik.

Voor ik mijn advies opstelde heb ik Van Duinen er nog over gesproken. Die was trots op de FOM, dat was zo'n beetje hun boegbeeld, alles liep daar op rolletjes. Had ik geweten dat ze de natuurkunde alsnog gingen wegpoetsen, dan had ik het rapport anders geschreven.''

COLLECTEBUSSEN

Inmiddels heeft minister Ritzen laten weten dat hij oplossingen die niet

door het veld worden gedragen niet zal toejuichen. NWO zette een tweede informateur aan het werk: prof.dr.ir. B.P.Th. Veltman, fysicus en voorzitter van het College van Bestuur van de TU Twente. Van der Waals: “Dat is een vindingrijk en geestig man. Ik kwam hem tegen bij de Huygenslezing, afgelopen november. Het is allemaal niks, zei hij, zoals het NWO-bestuur het wil lukt het niet. Veltman heeft een brief geschreven waarin hij bovendien zijn gram haalt dat midden in zijn besprekingen NWO al papieren de wereld instuurde waarbij de FOM gewoon verdwenen is. We zijn weer bij nul.”

Wat de FOM speciaal maakt is dat ze voor de natuurkunde agenda-bepalend is. Van der Waals: “Het meeste onderzoek in de fysica wordt door de FOM

betaald. Bij geneeskunde ligt dat anders, hun fondsen komen van Volksgezondheid, er zijn collectebussen en de farmaceutische industrie draagt een aardige duit bij. Het is heus niet zo dat medische onderzoekers onder erbarmelijke omstandigheden werken. De herschikking kun je gedeeltelijk opvatten als een coup van de medici. Die zitten al jaren te beuken tegen het feit dat de FOM zoveel geld heeft, dat NWO voor het medische onderzoek bitter weinig voorstelt. In de commissie-Rinnooy Kan zat ook Piet Borst, directeur van het Kankerinstituut. Dat rapport is grotendeels door hem geschreven, dat heeft Piet me zelf verteld. Een van de aanbevelingen luidt dat je het geld zo moet verdelen dat alle gebieden gelijke scoringskansen hebben, onafhankelijk van de kwaliteit van de voorstellen. Ontzettend irreëel. Bij de FOM zit verdomd veel geld en dat kun je herverdelen, redeneren de medici.''

Over alle turbulentie heen hangt het beeld van een natuurkunde op haar retour, van een koningin in nood. Van der Waals: “Na de oorlog kon het niet op. De natuurkunde had de atoombom gebracht, radar, kernenergie. De

FOM was er al in 1946. Ik weet nog goed toen de eerste Spoetnik omhoog ging, ik was op een congres in Oxford. Het was een schok, er moest direct een inhaalslag komen. De commissie-Casimir bepleitte driemaal zoveel hoogleraren natuurkunde, the sky was the limit. De uitbreiding van het FOM-budget ging zo snel dat ze bij de onderzoeksgroepen het geld

nauwelijks konden verstouwen. Nu schiet de wijzer door naar de andere kant.''

WATER EN VUUR

Dat de FOM in één club moet met wiskundigen, informatici (Van der Waals: “Water en vuur”) en astronomen, is niet de enige bedreiging. Minstens zo ernstig is het NWO-plan de eigen instituten los te koppelen van de disciplinaire stichtingen en ze onder één koepel te plaatsen. Dat zou de FOM beroven van paradepaardjes als AMOLF (atoom- en molecuulfysica), DIMES (nanotechnologie) en het NIKHEF (kern- en hoge energiefysica). Driekwart

van het onderzoeksgeld van FOM vloeit naar instituten. Opnieuw was het Rinnooy Kan die de aanbeveling lanceerde. Van der Waals: “De FOM is buitengewoon boos over dit plan. Door de instituten te scheiden van de universitaire FOM-programma's op vergelijkbaar terrein krijg je toestanden als het P.J. Meertens Instituut. Hou die instituten toch geïntegreerd met universitair onderzoek, dat geeft concurrentie en die houdt je scherp. Het beleid is ook zo wispelturig. Kijk je in het Meerjarenplan 1995-1999, dan zie je dat het NWO-bestuur te kennen geeft “...geen voordelen te zien in het beperken van de verantwoordelijkheid van de stichtingen en de gebiedsbesturen ten aanzien van de instituten”. Prachtig proza, de logica is fantastisch. Nu staat er dat het absoluut niet zo moet. Je kan alle kanten opkletsen en wat nog het meest steekt is dat het ze geen pest interesseert als je ze dat onder ogen brengt.”

Wat Van der Waals teleurstelt is dat het gebiedsbestuur Exacte Wetenschappen naar buiten toe weinig amok heeft gemaakt. “Ze zijn laatst toegesproken door NWO-vice-voorzitter Breimer, een hele handige debater. Toen die weer weg was hadden ze hun buik vol. Toch wilden maar weinig leden aftreden. Hoe komt dat? De voorzitter is een sterrenkundige, die was boos maar zegt: als ik aftreed loopt de sterrenkunde gevaar. Zit er een chemicus bij die zegt: schande, maar ik moet low profile blijven want wij springen er leuk uit. Dat is de ellende. Ze hadden naar buiten toe een harder standpunt moeten innemen: jongens, dit is fout, we gaan naar huis.”

De streefdatum 1 april is voor het gebied Exacte Wetenschappen opgegeven, maar de plannen zijn niet van tafel. Vorige week hoorde de FOM van het NWO-bestuur dat het voornemen om tot een klontering van natuurkunde, wiskunde, informatica en sterrenkunde te komen nog steeds geldt. Hoe het de komende weken verder zal gaan is onduidelijk. Van der Waals: “Ik begrijp dat FOM zich absoluut niet als een mak schaap ter slachtbank laat leiden. Het is pokeren om de macht, ik verwacht binnen een paar weken een collision course. FOM-directeur Hans Chang houdt zijn

rug recht. Ik denk dat ze zoveel zand in de wielen willen gooien dat Ritzen zegt: Jongens, er is geen draagvlak, loop niet zo hard van stapel. Wie weet wil een volgend kabinet weer wat anders.''