Hier en nu; Toevallige Vrienden in het Franderlands

Sommige letterrijen vormen woorden in verschillende talen: 'lente', 'onze', 'hier' - ze zijn Frans en Nederlands tegelijk. Vaak is dat gewoon toeval. Dat is het leukste.

Het onderwerp waar ik het over wil hebben is een onderwerp zonder enig belang. Ja zelfs: de taalkundigen zullen het een verachtelijk onderwerp vinden. Het is dus echt een onderwerp voor mij. Want onderwerpen zonder enig belang, ja die zelfs verachtelijk zijn, daar is een andere taalkundige in ieder geval niet aan begonnen.

Nooit heeft een taalkundige een inventaris gemaakt van de basalt-woorden, van de omkeerparen als melk-klem, van de keerwoorden als Estse, van de grimgramwoorden, van de wet-wit-wat-woorden, van de woorden waarin elke letter tweemaal voorkomt, en dan mocht ik het heerlijk doen. Omdat ik hier en nu in Frankrijk met in de Nederlandse taal geïnteresseerden verkeer, wil ik het hebben over een bijzonder soort woorden in de Franse taal en over precies dezelfde verzameling bijzondere woorden in de Nederlandse taal.

Onder de Franse woorden vind ik le niet, maar la wel bijzonder ik vind tu niet maar je wel bijzonder, ik vind lapin niet, maar jambon wel bijzonder. En in het Nederlandse woordenboek vind ik het niet maar de wel bijzonder, ik vind ik niet maar je wel bijzonder. Ik vind tabaksbon niet maar jambon wel bijzonder. In het Frans wel onze maar niet douze, wel été en lente, maar niet hiver en vite. Het bijzondere is, dat begreep u, dat die woorden in die twee talen dezelfde verzameling woorden uitmaken. Ik wil het hebben over die letterrijen die zowel in het Frans als in het Nederlands een woord zijn.

Wanneer twee talen een woord gemeen hebben, in de schriftvorm natuurlijk, want ze klinken bijna altijd verschillend, dan kan dat vijf oorzaken hebben.

De belangrijkste oorzaak voor het samenvallen van een Frans en een Nederlands woord is het onbescheiden, onbeschaamde, 'lenen' van Franse woorden dat het Nederlandse volk eeuwen lang heeft gedaan. Bureau, cadeau, daar zie je zelfs al aan de letters dat het een Frans leenwoord is. Nicolien van der Sijs geeft er in haar Leenwoordenboek duizenden, en het zijn er nog meer. Let op dat niet elk leenwoord een woord is dat in de twee talen uit dezelfde rij letters bestaat, want bij het lenen wordt behalve de uitspraak ook vaak de spelling veranderd: buro, kado. Salverda de Grave, de vader of grootvader van de huidige hoogleraar Nederlands in Londen, heeft dit onderwerp destijds uitputtend behandeld. De stroom Franse woorden naar het Nederlands is deze eeuw bijna tot stilstand gekomen.

Een tweede oorzaak voor het samenvallen van een Nederlands en een Frans woord is de gespiegelde van de vorige: het reizen van woorden over België of de grens op St. Maarten naar het zuiden. Polder en gouda, daar ruik je al aan de betekenis dat het een Nederlands reiswoord is. Omdat deze categorie zo klein is lijkt een uitputtende opsomming mogelijk, maar ik zal het niet doen.

De derde oorzaak dat Nederlands en Frans een zelfde rij letters als woord benutten, is dat beide talen een woord uit een andere taal geleend hebben of op reis gestuurd hebben. Uit het Engels jazz en rap, uit het Duits umlaut en leitmotiv, uit het Latijn veto en sic, uit het Italiaans pizza en pizzicato,uit het Afrikaans apartheid en veld, uit het Russisch glasnost en perestrojka,maar die taal doet niet mee, omdat hij een ander alfabet kent en de westerse talen er elk hun eigen transcriptie voor gebruiken.

De vierde oorzaak is een hele diepe. Hoewel Frans een Romaanse en Nederlands een Germaanse taal is, zijn er toch in beide talen woorden die hetzelfde geschreven en ongeveer hetzelfde uitgesproken worden en ook nog hetzelfde betekenen omdat ze uit een oerverleden stammen en vele eeuwen overleefd hebben. Daar zijn niet veel voorbeelden van: oh, mama, papa zijn de drie waar ik op kan komen.

Manneke

Merk op dat bij deze vier oorzaken van schriftgelijkheid de betekenis van het woord in de twee talen niet veel verschilt. Het is waar dat een mannequin iets anders is dan een manneke, maar we zien toch hun gemeenschappelijke betekenis. De vier oorzaken zijn zo voor-de-hand-liggend, dat ze mij niet interesseren.

Er is een vijfde oorzaak: de oorzaak van het oorzaakloos zijn. Het toeval. Soms is een rij letters die in de ene taal iets betekent, puur toevallig ook een woord in een andere taal. Nederlands en Duits: verflucht en automat. Nederlands en Engels: bedroom en gerund. Nederlands en Latijn: passer en mus. Frans en Duits: mit en sein. Frans en Engels: car en sale. Frans en Latijn: puer en mens. Mijn hypothese is dat elk paar talen dat in latijnse letters wordt geschreven, zo'n toevallig vriendenpaar bezit. Er zijn talen waarin elk woord op een klinker eindigt. Als er dus een taal bestaat waarin elk woord op een medeklinker eindigt, dan is mijn hypothese weerlegd.

Ons gaat het hier om het verschijnsel dat een Nederlands woord als rij letters gezien toevallig ook een Frans woord is. Als dat woord ook nog toevallig hetzelfde betekent, dan is het zaak nog eens goed naar de etymologie te kijken. Uitgesloten is zo'n dubbel toeval niet, al heb ik er geen voorbeeld van. Ik heb wel een voorbeeld van een woord dat, als je de letterrij omkeert, in de andere taal hetzelfde betekent: Frans rein - Nederlands nier. Ook eigenaardig is dat het werkwoord vereren als anagram de Franse vertaling vénérer heeft (op accenten letten we niet), terwijl de Nederlandse aanvoegende wijs je verere anagram is van de Franse werkwoordvorm je revère.

Om alle toevallige woordsamenvallingen te vinden zou je een, liefst natuurlijk elektronische, lijst van Franse woordvormen moeten vergelijken met eenzelfde lijst van Nederlandse woordvormen. Ik heb dat niet gedaan. Weliswaar zijn er elektronische lijsten van Nederlandse en van Franse woordvormen, maar die zijn voor dit doel niet ideaal. De lijst van woordvormen in het Woordenboek der Nederlandsche Taal bestaat uit anderhalf miljoen woorden - iets te veel; er zit dan ook veel on-Nederlands bij. De lijst met woordvormen bij het Groene Boekje en bij de eendelige Van Dale (de Dikke van Dale is nog niet voor het publiek elektronisch beschikbaar) heeft helaas de aanvoegende wijs overgeslagen, en we zullen zien dat de woordvormen van die zeldzame wijs nu juist voor eenvijfde van mijn voorraad zorgen.

Hoeveel Nederlandse en Franse woordvormen zijn er eigenlijk? Ik schat het aantal Franse woordvormen op honderdduizend. Daarmee bedoel ik dat het er zeker meer dan 50.000 zijn, maar vermoedelijk minder dan 500.000. Het aantal Nederlandse woorden weet ik precies: dat zijn er aftelbaar oneindig veel. Want als je twee Nederlandse woorden hebt, zeg de woorden lama en serie, dan zijn er direct situaties te bedenken waarin de woorden serielama of lamaserie als Nederlandse woorden aanvaard worden. Voor ons doel hoeven we overigens niet verder te gaan dan woorden die korter zijn dan dertig letters, want ik ken geen Franse woorden van dertig of meer letters - dat Rabelais-woord van 62 letters telt niet.

Theoretisch zou men dus 'alle' Franse woorden kunnen aflopen en bij elk woord kijken of die reeks letters tegelijk een Nederlands woord is of, door samenstelling zoals bij lamaserie, een Nederlands woord zou kunnen zijn. Dan komt nog het ondankbare werk om na te gaan of niet een van de vier eerder genoemde oorzaken aan het werk is geweest.

Schrik

Ik denk dat het aantal letterrijen dat zowel een Nederlands als een Frans woord is zonder dat er een oorzaak voor valt te vinden, duizend bedraagt. Dat wil dus zeggen: ik denk dat het er meer dan vijfhonderd en minder dan vijfduizend zijn. Ik heb er tweehonderd in het lijstje gezet dat hiernaast staat. U heeft misschien wel eens het verschijnsel meegemaakt dat u de krant openslaat en in eentiende seconde weet dat uw eigen naam daar ergens op die twee bladzijden staat. Maar waar? Het oog ziet kennelijk het hele paginapaar in één keer en uw hersens schrikken van uw naam, maar de plaats waar die naam stond, ging in de schrik verloren. Zo kan een Fransman die geen Nederlands kent, in een Nederlandse krant kijken en dan zal hij opschrikken van aan hem bekende woorden. De komt veel voor, maar is toch kennelijk niet het Franse voorzetsel. Je is inderdaad een persoonlijk voornaamwoord, maar niet hetzelfde als in het Frans. Hier en nu, een bekend actualiteitenprogramma op de televisie klinkt wel Frans, maar zou men werkelijk in Holland de personages van de vorige dag naakt op het beeldscherm brengen? Ik heb in Franse kranten met een Nederlands oog gekeken en zo is mijn lijst tot stand gekomen.

Een woord heeft drie kanten: zijn spraakvorm, zijn schrijfvorm en zijn betekenis. ldeaal zou zijn als steeds bij één spraakvorm één schrijfvorm en één betekenis zou horen, bij één schrijfvorm precies één spraakvorm en één betekenis, en bij één betekenis één spraakvorm en één schrijfvorm. Maar zo mooi is het in geen enkele taal, dat is mijn tweede hypothese.

Er zijn acht mogelijkheden van samenvallende kanten, die ik in het diagram hiernaast heb ondergebracht. Wij zijn hier alleen geïnteresseerd in de eerste vier gevallen waarin de schrijfvormen identiek zijn. Waarom heb ik niet gezocht naar woorden die in de twee talen toevallig dezelfde klankrij bezitten zoals oui/wie en cou/koe? Omdat er over verschil en overeenkomst van klankreeksen altijd ruzie ontstaat, terwijl de letterreeksen zelfs voor een kind, direct als gelijk of ongelijk opvallen. Bij betekenissen is de onenigheid nog veel groter.

Valt er over die toevallig gelijkgeschreven woorden iets te zeggen? In geen geval treffen we dezelfde betekenis aan - wij schrijven de drug kif als kief. Gros en turf kunnen wel dezelfde betekenis hebben maar ze hebben toch ook ieder andere betekenissen in de twee talen. Er is wel verband tussen de twee betekenissen van huis, en zelfs etymologisch verband, maar dat hoeft een gewone taalgebruiker niet te weten.

Korte vrienden

De toevallige vrienden zijn korte woorden, de gemiddelde lengte is vier. Dat is eenvoudig te begrijpen. Hoe langer een woord hoe geringer de kans dat alle letters gelijk zijn. Bij de korte woorden is het aandeel van de echt voorkomende woorden op het geheel van de mogelijke woorden veel hoger dan bij de lange woorden. Als er, bijvoorbeeld, tweeduizend mogelijke woorden van drie letters van het type CVC (medeklinker, klinker, medeklinker) zijn, dan wordt daar in het Nederlands eenvijfde van benut en in het Frans ook. Maar dan geeft het toeval ons een vijfde maal een vijfde is een vijfentwintigste van tweeduizend, dat zijn tachtig Toevallige Vrienden. Ik heb er ruim vijftig gevonden maar eigenlijk mogen we er ook de vijfletterige van het type CVC'C'e bij rekenen, zoals telle, tille, tolle, waar de verdubbelde medeklinker C en de stomme e uit Franse en Nederlandse taalschrijfwetten voortspruiten.

De helft van de vrienden is eenlettergrepig. De tweelettergrepige Nederlandse incarnaties hebben een stomme e in de tweede lettergreep behalve in emu, jojo,sado, zozo, jambon, marmot, reussie, vermis, grossier, poelier, manier. Meer dan twee lettergrepen hebben slechts: parapet, lamaseries, emmener, deletere, legere, martele, regele, verdage, vergele, verwelle. Opmerkelijk zijn de series las, les, lis, lus (met vormen van lezen, lire); mat, met, mot; peur,heur, Ieur (twee bezittelijke voornaamwoorden).

Ruim veertig woorden eindigen op een s, immers een Frans meervoudssuffix. Slechts enkele woorden, zoals berger en lamaserie komen in beide talen met dezelfde vorm in het meervoud voor. Het klassieke Latijns-Nederlandse paar mens is een identiek en een even verrassend Frans-Nederlandse pendant-paar, waardoor je tot de conclusie zou kunnen komen dat het typisch menselijke niet zoals de Romeinen meenden, de geest is maar zoals de Galliërs ons berichten het liegen.

Scrabble

Een grote bron van Toevallige Vrienden zijn de Franse infinitieven op er. In het Nederlands kan het suffix -er achter een werkwoordsstam de handelende persoon aanduiden zodat de beroepsaanduidingen lasser en visser, maar ook de ongebruikelijkere maar bij het scrabble toegestane huiler en inhaler, gelijkgeschreven aan een Franse infinitief blijken. Bij blazer bedoel ik niet het Engelse kledingstuk maar iemand die blaast.

Even vaak is de Nederlandse vergrotende trap van een bijvoeglijk naamwoord in staat om de Franse infinitief letterlijk te kopiëren. Ik heb hier het woord leger bijgezet hoewel dat ook een afleiding is van het werkwoord legen, en natuurlijk een gewoon zelfstandig naamwoord zoals haver en lever.

Drie Franse werkwoorden op ier zijn nog lier, nier en manier. Het laatste woord is vast verwant aan manière maar maakt toch qua woordvorm een toevallige samenval. Grossier en poelier zijn typische Faux Amis, waar een Fransman of Nederlander zich licht zou kunnen vergissen, als hij al niet in de etalage van de poelier een kachel of een fazant zag glinsteren. De er van aller is een oude genitief, de er van emmener een manier om uit een plaatsnaam een inwonersaanduiding te maken. Uit de vorige zin kunt u opmaken dat dit artikel uit het Frans vertaald is.

De grootste bron van Toevallige Vrienden zijn de ruim honderd Franse woorden die op een stomme e eindigen, een minder duidelijk grammaticaal omschreven groep natuurlijk dan die van de infinitieven. Hier komen de aanvoegende wijzen, die toch altijd nog in het Nederlands een productieve vorming bezitten - ook buiten leve de Koningin en men neme een eetlepel jam - goed van pas. Wie de letteridentieke woorden door elektronische lijstenvergelijking wil uitzeven, zal hier, zoals gezegd, teleurgesteld worden. Het is waar dat men de Nederlandse aanvoegende wijs van werkwoorden met een infinitief op -en simpelweg maakt door de slot-n van de infinitief af te halen, maar dat is geen reden om ze bij de woordvormen gewoon weg te laten. Het is waar dat deze aanvoegende wijzen zeldzaam zijn, maar vormen als poche, pluche, liege, noeme, martele en vervelle zijn toch te mooi om ze te kunnen verwaarlozen.

Behalve zestig aanvoegende-wijs-vormen vond ik nog dertig Nederlandse adjectieven die met een buigings-e tot een lettergelijk Frans woord worden. Natuurlijk komen we daar een aantal adjectieven tegen die al eerder met hun vergrotende trap lettergelijk werden aan een Franse infinitief.

ln vijf gevallen is het een Nederlandse verledentijdsvorm van een werkwoord en in evenveel gevallen een oude, in versteende uitdrukkingen nog gebruikte verbuiginsvorm van een Nederlands zelfstandig naamwoord, die wij nodig hebben om een Frans woord op een stomme e te krijgen.

Onderaan heb ik enkele gevallen van twijfelachtige aard gezet. De 'Engelse' woorden bezitten ook een echte Nederlandse uitspraak en klinken in Franse mond ook niet erg Engels. Hein, Mien en Pieter zijn Nederlandse voornamen die eigenlijk niet mee mogen doen.

Froufrou spreekt men in Holland op zijn Frans uit en is daar de naam van een koekje, dat in Frankrijk gaufre heet, maar in Frankrijk betekent froufrou 'geritsel'.

In totaal blijk de helft van onze voorbeelden een systematische oorsprong te hebben, namelijk in de Franse woordvormen die op er of e eindigen. Dat vindt een taalkundige leuk. Maar in de even grote andere helft is er voor het samenvallen wat letterrij betreft, tussen het Franse en het Nederlandse woord, geen enkel systeem te verzinnen. Dat vind ik leuk.

Kunnen deze Nederlands-Franse woorden ook zinnen vormen? Natuurlijk kunnen ze Nederlandse zinnen maken en natuurlijk kunnen ze Franse zinnen maken. Maar zou er ook een rij van zulke Franderlandse woorden te verzinnen zijn, die zowel in het Nederlands als in het Frans een zin is? Dat valt met slechts een paarhonderd woorden, die in hun twee kanten vaak tot verschillende woordsoorten behoren, niet mee. Maar ik zou over dit onderwerp gezwegen hebben, als ik ze niet had.

Mais dors je? klinkt als een vreemde Franse vraag en als een domme Nederlandse. Berger vit vol smart is een Franse krantenchapeau ('Herder zag slimme diefstal/vlucht') en een Nederlandse courantenkop over een vittende scheepsberger.

Poésie: “Eté de jambon en ville de poeliers” is ook de uitspraak van een poesje. Mort de vent hier, lui? Antwoord: Nee, hij mort dáár. Réponse: Non, pas lui!

Voorbeelden van letterrijen die zowel een Nederlands als een Frans woord zijn

as au de en je la ma na nu os te va

bas bel ben bit bol bon dal dam dan dit dol dot dus erg fin fit gal hem hou jas kan kif kil las lei lel les lis lof lus mal mat mes met mis mol

arts bang bars bond boom bout bras buis cent dans dors duit fout gang glas gras gris gros hart heur hier huis krak leur long luit mais mens mors mort mout nerf pers peur peut pies

appel bangs drift plein pleur slang smart trots

dement herses jambon kraken marmot poesie tweeds vermis verree waters

berger blazer brader danser graver happer heler jenner lasser laver (leger) rever

armer blinder botter braver erger geler harder leger roder stiller verser

haver (leger) lever nommer passer

lier nier manier grossier poelier aller beer bosser monster emmener

balle belle bore botte brande deletere drave (dure) ete grille gonze grappe

grave hate jasse (jatte) lappe lasse lave legere leve liege (malle) martele

mene mere meure monde noeme nope passe pelle pere pisse plage

arme barre blinde bonte (botte) boude bruine dure ferme foute frontle ganse

gare gene hele lange latere malle natte reine rode rosse valse verre

darde jatte piste plaste solde bete brode here (monde) stade ure

geste horde sage stage lente mare onze

slang smart Hein Mien Pieter froufrou