Flink scoren, lekker verdienen: stress

Meer dan elders in Europa zeggen werknemers in Nederland te lijden onder een hoge werkdruk. Hoe minder mogelijkheden om zelf het werk in te delen, des te meer stress.

ROTTERDAM, 13 FEBR. Neem een opzichter in de bouw. Vroeger zat zo iemand in een kantoor van alles en nog wat te regelen en als hij wilde uitblazen, stapte hij naar buiten om te kijken naar de bouwwerkzaamheden. Dat gaf afwisseling en rust. Maar tegenwoordig, zegt G. Wiemer, bedrijfsarts en bestuurslid van de Nederlandse Vereniging van Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVBA), neemt die opzichter een mobiele telefoon mee en gaat het regelen ook buiten door. “Je zou dat de terreur van de bereikbaarheid kunnen noemen.”

Een groeiend aantal mensen zegt te lijden onder stress op het werk, zo bleek deze week uit een rapportage van het ministerie van Sociale Zaken, vooral steunend op onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). 1,7 Miljoen werknemers (31 procent) werken regelmatig onder hoge tijdsdruk; bijna een kwart van de werknemers met werkdruk hebben als gevolg daarvan regelmatig of soms het gevoel dat het werk ze te veel wordt.

Nederland is in Europa topscorer als het gaat om subjectief beleefde hoge werkdruk, zo bleek al eerder uit Europees onderzoek. De laatste vijf jaar is de werkdruk volgens Sociale Zaken hoger en sneller gestegen dan in andere landen van de EU. Het aandeel van psychische klachten in de oorzaken van ziekteverzuim of arbeidsongeschiktheid is toegenomen, en wordt nu geschat op ongeveer een derde.

De belangrijkste oorzaak van de toegenomen werkdruk zijn volgens deskundigen de doorgevoerde reorganisaties op veel bedrijven en instellingen. Nederland heeft in Europa volgens de vakcentrale FNV de kortste werkweek, waarin desondanks meer wordt geproduceerd dan elders. Er wordt met minder mensen meer gedaan dan een aantal jaren geleden, zo is de indruk.

Ter verhoging van de hoge productiviteit zijn om te beginnen veel werkprocessen gerationaliseerd. De computer speelt een grote rol. Vroeger haalde een secretaresse haar werk ergens van een tafel elders in de kamer of liep naar de bibliotheek om een boek te halen. Zo ontstond en passant een korte afwisselende pauze. Maar nu komt alles via het computerscherm binnen. Het leidt tot eenvormig en plaatsgebonden werk.

Als andere oorzaak wordt genoemd de toegenomen communicatie. Enerzijds opnieuw via het computerscherm, een vorm van informatie-uitwisseling die bovendien sneller verloopt en sneller reageren vereist. Anderzijds via de al dan niet mobiele telefoon. Het is, zo benadrukken bedrijfsartsen, de keerzijde van het verlangen om altijd voor iedereen bereikbaar te zijn. Dat geldt voor de genoemde bouwopzichter, maar ook voor de beleidsmedewerker die een rapport zit te schrijven en daarbij voortdurend wordt gestoord door telefoontjes. “Dan heb je een prioriteitenconflict”, zegt bedrijfsarts J. Schreurs, directeur van Arbo Unie Midden- en Zuid Gelderland, en dat leidt tot stress. Er zijn nogal wat mensen die zeggen dat ze naar huis gaan om echt te kunnen werken.

Een andere oorzaak is eenvoudigweg de groei van de economie. Deze groei van de laatste jaren is gepaard gegaan met een wijze van organiseren die de stress flink kan doen oplopen, namelijk het werken in groepsverband, meent de Utrechtse hoogleraar psychologie van gezondheid en ziekte J. Winnubst. Hij neemt deze trend vooral waar in de software-industrie. Winnubst: “De rem is er af. Veel staf is weggesneden, mensen werken in groepen en sporen elkaar aan. Ze willen flink scoren en lekker verdienen zonder dat iemand in de organisatie nog oplet dat niemand overspannen wordt. Na een aantal jaren hebben ze zichzelf uitgewoond en komen ze tot de ontdekking dat ze eigenlijk heel arm zijn.”

Verhoogde werkdruk leidt lang niet altijd tot als negatief ervaren stress. Hoge werkdruk kan leiden tot het leveren van prestaties die voldoening geven. Stress stimuleert. Negatieve stress ontstaat, vermoeden onderzoekers, als er weinig mogelijkheden zijn de werkdruk zelf te controleren, als iemand weinig greep heeft op zijn werk. Het CBS hanteert het zogenoemde Karasek-model, dat deze theorie uitwerkt. Je eigen tijd kunnen indelen, pauzes nemen wanneer je wilt, het werk kunnen afwisselen en beslissen over de uitvoering ervan zijn factoren die stress verminderen. Ook beloning en ondersteuning, zoals collegialiteit en een aai over de bol, dragen bij tot het welbevinden, net als werk dat aansluit op de eigen persoonlijkheid en waarin de creatieve mens zich kan ontplooien.

Het cliché dat topmanagers altijd onder zware stress werken gaat niet op, menen deskundigen. Leiders hebben immers invloed ben op hun werkdruk. Wiemers: “Topmanagers hebben het zeker druk, maar je ziet nu dat mensen in alle lagen van de organisatie het druk hebben. Als je aan het einde van de keten van werkzaamheden meer te verstouwen krijgt dan je aankunt, geeft dat een gevoel van machteloosheid.”

De vakcentrale FNV begint in april met een campagne om werkgevers en werknemers te wijzen op de gevaren van toegenomen werkdruk en van repeterende bewegingen die de ziekte RSI kunnen veroorzaken. Volgens beleidsmedewerker M. Wilders zou al veel gewonnen zijn als bedrijven meer lucht in het arbeidsproces aanbrengen. Hij kritiseert de gewoonte van bedrijven in de laatste jaren om geen voorraden aan te leggen, maar op iedere gril in de vraag onmiddellijk te reageren. “Er is geen buffer meer”, zegt Wilders.

Meer personeel en aanpassingen in het arbeidsproces zouden ook niet verkeerd zijn, menen deskundigen. En het vergroten van de weerbaarheid van iedere werknemer persoonlijk. Wiemer: “Sommige mensen moeten leren greep op hun situatie te krijgen. Niet het gevoel hebben te worden geleefd, maar nee kunnen zeggen. Plus compenseren. Zorg dat je vakantie neemt, aan sport doet en een thuisbasis hebt.”

Volgens medisch psycholoog Winnubst is de aandacht voor stress op het werk conjunctureel van aard. “Als de groei uit de economie is, verdwijnt het vermoedelijk weer.” Iets van het modieuze karakter van het stressmanagement zoals met wagens voorrijden bij bedrijven om schouders te kneden wil hij tegengaan met de oprichting, in september, van een postdoctorale mastersopleiding tot stresstherapeut aan de Benelux-universiteit in Den Bosch. Hij slaat de aandacht voor stress overigens met tevredenheid gade. “Het is toch geweldig dat wij vorige maand hier in Utrecht een congres over onthaasting hadden waar duizend mensen op af kwamen.” Winnubst is er heel langzaam naar toegelopen.