Referendum bedreigt romance Zwitserland-EU

Het was feest eind vorige maand, toen Zwitserland en de Europese Unie een compromis bereikten over het vrachtverkeer door de Zwitserse Alpen. Maar een Zwitsers referendum kan de toenadering tussen beide partijen torpederen.

BRUSSEL, 12 FEBR. De guillotineclausule, zo wordt de onderhandelingsvoorwaarde genoemd waarmee de Europese Unie het Zwitserland al enkele jaren lastig maakt. Het is een zaak van alles of niets. Wordt ook maar over één kwestie geen overeenstemming bereikt, dan komt de valbijl onherroepelijk naar beneden en worden andere akkoorden ook niet uitgevoerd. In zo'n geval is de Zwitserse toenadering tot de EU voorlopig van de baan.

Sinds vorige maand lijkt er na langdurig duwen en trekken een algehele overeenstemming tussen de EU en Zwitserland in het verschiet te liggen. Maar daarmee is de dreiging van de guillotine niet verdwenen. Dit keer is het geen voorwaarde van de EU, maar de uitslag van EÉéén of meer Zwitserse referenda die de valbijl los kan maken. Er is een niet te onderschatten gevaar dat de Zwitserse bevolking deze nieuwe poging tot toenadering van de EU zal afwijzen, taxeren diplomaten van EU-lidstaten de huidige situatie. Als dat gebeurt zijn we verder achteruit dan toen in 1992 de Zwitserse aanvraag voor lidmaatschap van de EU de ijskast inging nadat in een referendum de Zwitserse deelname aan de Europese Economische Ruimte (EER) was afgewezen, voorspelt een Zwitserse diplomaat.

De dreiging van een nieuwe verslechtering van de betrekkingen tussen Zwitserland en de EU is snel opgekomen nadat eind vorige maand Europees commissaris Neil Kinnock (Transport) en de Zwitserse minister van Vervoer Moritz Leuenberger een compromis bereikten over het vrachtautoverkeer door de Zwitserse Alpen. De feestelijke stemming was van korte duur. Al spoedig bleek dat Zwitserse wegvervoerders, milieuactivisten en tegenstanders van iedere toenadering tot de EU, een gevaarlijke referendumcocktail kunnen vormen.

Een referendum, waarvoor de Zwitserse wegvervoerders op dit ogenblik handtekeningen verzamelen, zal vermoedelijk tegen het einde van dit jaar gehouden kunnen worden. Wanneer als gevolg hiervan het akkoord over het wegvervoer door Zwitserland niet uitgevoerd wordt, valt alsnog de guillotine van de EU. Dan verdwijnen ook de andere punten waarover Zwitserland graag overeenstemming wil, van de onderhandelingstafel. Maar ook als een meerderheid van de Zwitsers achter het akkoord over het wegtransport gaat staan, is het gevaar nog niet geweken. Het is niet uitgesloten dat er een volksraadpleging komt over een ander punt van onderhandeling met de EU. Daarmee kan dan alsnog de hele toenadering tot de EU van tafel verdwijnen.

Het wegvervoer was bij de onderhandelingen tussen de EU en Zwitserland de afgelopen vier jaar het moeilijkste punt. Een Zwitserse diplomaat doet zelfs alsof alle andere meningsverschillen die nog op tafel liggen, slechts peulenschillen zijn. Hij ziet overeenstemming over alle onderhandelingspunten tussen de EU en Zwitserland al binnen handbereik. Behalve over transport - waartoe ook een voor Zwitserland economisch buitengewoon belangrijke luchtvaartovereenkomst behoort - wordt ook gesproken over het vrij verkeer van personen, de landbouw, Zwitserse deelname aan EU-onderzoeksprogramma's, overheidsaanbestedingen en technische handelsbelemmeringen.

Diplomaten van EU-lidstaten zijn echter voorzichtig. Ze zeggen dat het geschil over het vrachtverkeer zoveel aandacht heeft gekregen, dat andere zaken wat veronachtzaamd zijn. Nog niet opgeloste meningsverschillen zijn er met name op het gebied van de landbouw, waarbij Frankrijk de hardste eisen stelt voor Zwitserse aanpassing aan het EU-landbouwbeleid. Ook bij de regeling van vrij personenverkeer zijn er nog problemen. Zwitserland wil zo weinig mogelijk vestigingsmogelijkheden voor buitenlanders.

Volgens Zwitserse diplomaten is het gevaar reëel dat hierover een referendum komt om een akkoord op dit punt naar de prullenbak te verwijzen. Bij EU-onderhandelaars heeft die dreiging irritatie opgeroepen. Sommige lidstaten denken dat de Zwitserse regering het gevaar van een referendum alleen gebruikt om de EU ertoe te bewegen niet te veel te eisen. Als gevolg van de guillotineclausule zou ook een referendum over deze zaak alle andere overeenkomsten tussen de EU en Zwitserland kunnen blokkeren.

De bereikte overeenstemming over het wegvervoer door de Zwitserse Alpen moet nog worden goedgekeurd door de EU-ministers van Transport. De Nederlandse minister Jorritsma heeft het akkoord al toegejuicht, hoewel de vervoerdersorganisatie Transport en Logistiek Nederland er niets in ziet. De vervoerders vinden de overeengekomen tol voor vrachtauto's in Zwitserland te hoog. Wat dat betreft vinden ze de Zwitserse transporteurs aan hun kant. De regering van Oostenrijk heeft daarentegen moeite met het akkoord omdat Zwitserland voor het oversteken van de Alpen meer tol zou kunnen vragen dan het zelf indertijd bij de onderhandelingen over toetreding tot de EU heeft weten te bedingen voor het doorkruisen van de Oostenrijkse Alpen.

Eurocommissaris Kinnock en de Zwitserse minister Leuenberger werden het erover eens dat Zwitserland geleidelijk meer 40 tons-vrachtwagens zal toelaten. Nu is er nog een grens van 28 ton. Daarom rijdt tot nu toe veel vrachtverkeer via Oostenrijk of Frankrijk door de Alpen. Zwitserland heeft besloten om spoortunnels aan te leggen om zoveel mogelijk vrachtvervoer per rail te laten gebeuren. De tol, gemiddeld 200 ecu (440 gulden) per 40tons-vrachtwagen, is bedoeld om het vervoer over de weg te ontmoedigen. De Zwitsers besloten in 1994 per referendum dat vanaf 2004 alle vrachtverkeer per spoor door de Alpen moet.

Zowel Zwitserse als EU-diplomaten zeggen dat het onmogelijk was een nog lagere tol af te spreken. De Zwitserse regering denkt dat de tol niet hoog genoeg is om vrachtwagens te dwingen zich per trein door Zwitserland te laten rijden. Om de aantrekkelijkheid van de trein te verhogen zal ook subsidie van het vervoer van vrachtwagens per spoor noodzakelijk worden.

Als gevolg van het akkoord zal het vrachtverkeer door Zwitserland waarschijnlijk toenemen. Om die reden zijn er bezwaren van de milieubeweging. Volgens Zwitserse diplomaten kan de overeenkomst bij referendums overeind blijven als de zaak niet wordt gepresenteerd als een stap in de richting van toetreding tot de EU. Ze veronderstellen dat de toetreding tot de Europese Economische Ruimte in 1992 niet per referendum afgewezen zou zijn als de discussie niet tevens over een toekomstig lidmaatschap van de EU zou zijn gegaan. Maar tegelijkertijd zeggen ze wel dat als een overeenkomst met de EU nu heelhuids langs alle obstakels komt, dit een stap vooruit is in een toenaderingsproces van Zwitserland tot de EU.