Onrust in Kaukasus

DE KAUKASUS IS al heel lang de zieke onderbuik van Rusland. Er wonen honderden verschillende etnische groepen en clans, die zich allemaal laten voorstaan op hun eigen geschiedenis. Er worden tientallen godsdiensten beleden, die elkaar maar niet kunnen verdragen. En er worden strategische grondstoffen gewonnen die iedereen wil hebben.

Rusland probeert dit explosieve gebied al eeuwen te pacificeren. Maar tot nu toe is dat nooit echt gelukt. Zelfs de terreur van Stalin - geboren in het Georgische plaatsje Gori en politiek getogen in de Azerbajdzjaanse oliestad Bakoe - had slechts een tijdelijk, zij het verwoestend, effect.

Met de ontmanteling van de Sovjet-Unie in 1991 zijn veel oude rekeningen weer op de proppen gekomen. Etnische conflicten en burgeroorlog zijn sindsdien aan de orde van de dag. De strijd om de christelijke enclave Nagorny-Karabach is de langdurigste, de oorlog om Tsjetsjenië de gewelddadigste. Maar ook in Georgië, ooit een land vol terrassen en joie de vivre, is het niet rustig gebleven. Eerst werd het land geteisterd door het separatisme van de Osseten, vervolgens stortte de nationalistische president Gamsachoerdia het in een burgeroorlog tussen Georgische clans, daarna moest het toezien hoe de Abchazen zich met Russische hulp afscheidden en intussen wist ook de oude en spijkerharde partijleider Sjevardnadze, ondanks zijn hechte band met kanselier Kohl, geen stabiliteit te scheppen. De moordaanslag op Sjevardnadze maandag, de tweede poging in zijn ambtsperiode, illustreerde dat.

GEORGIËRS ZIJN, net als de andere Kaukasiërs, nu eenmaal heetgebakerd, is de verklaring die vaak wordt gezocht om het voortdurende geweld in deze regio te verklaren. Maar dat is te simpel. Er staan in de Kaukasus namelijk ook grote belangen op het spel. Olie is het trefwoord. Bakoe is weer 'booming', net als in de tijd toen Stalin zich nog Koba noemde.

Het verschil is echter dat Rusland er nu geen directe greep meer op heeft. Amerikaanse oliemaatschappijen hebben in Bakoe hun intrek genomen. Iran en Turkije zijn eveneens zeer geïnteresseerd. Alleen dat schept al nieuwe politieke verhoudingen in de regio. Bovendien zoekt Azerbajdjzan ook voor de distributie van zijn olie uit de Kaspische Zee naar nieuwe wegen. Eén ervan moet via Georgië, de Oekraïne en Moldavië naar Europa gaan lopen, mede om niet meer aangewezen te zijn op de pijpleiding die nu onder meer in Tsjetsjenië ligt. In de herfst van 1996 besloten de presidenten Alijev (Azerbajdjzan), Koetsjma (de Oekraïne) en Sjevardnadze daarom tot een trojka die in oktober vorig jaar met Moldavië werd uitgebreid tot de alliantie GOeAM.

MOSKOU ZIET deze samenwerking met lede ogen aan. Zelfstandige betrekkingen in de Kaukasus zijn voor Moskou economisch én politiek bedreigend. Als Rusland zijn controle verliest op de oliepijpleidingen moet het rekening houden met onaangename verschuivingen in het zuiden. Andere mogendheden krijgen dan voet aan de grond in het zogeheten 'naburige buitenland' en dat zal vervolgens het zelfbewustzijn van de vele volkeren en etnische clans in de onderbuik stimuleren, ook in dat deel van de Kaukasus dat formeel tot Rusland behoort.

Volgens Georgië zitten er dus Russen achter de moordaanslag op Sjevardnadze. Bewijzen daarvoor zijn er nog niet, net zo min als voor het tegendeel. Maar dat Rusland er geen schoon spel speelt, is evident. De Kaukasus is immers een begeerd gebied, in een regio waar de macht al sinds jaar en dag voor het oprapen lijkt en dus door alles en iedereen wordt najegaagd.