Filosoferen over de tuin van de toekomst; Een kasteeltuin in Krommenie

Terwijl experts in hevige discussie gewikkeld zijn over de tuin van de 21ste eeuw, maait de doorsnee tuinier zijn gras en vraagt zich af of het tot na de barbecue droog blijft. De gewone man waant zich echter steeds vaker kasteelheer en wenst zich een dito tuin. Met het gevolg dat er in een doorsnee slaapstad tegenwoordig meer kasteeltuinen zijn dan in heel Engeland. Een verhandeling over de tuin van de toekomst, aan de vooravond van het nieuwe tuinbeurzenseizoen.

Vorig jaar ontstond er, naar aanleiding van de vernieling van een schilderij dat een blauw vlak voorstelde met een gele streep erdoor, enig gemor over het aankoopbeleid van musea voor moderne kunst. De discussie werd voornamelijk door een kleine incrowd van experts gevoerd, want de doorsnee museumbezoeker zal de deur van het Stedelijk niet plat lopen. Die staat in de rij voor Van Goyen en Vermeer.

De situatie in de tuinarchitectuur is enigszins vergelijkbaar met die in de moderne kunst. Een kleine kopgroep van experts is in hevige discussie gewikkeld over de tuin van de 21ste eeuw. Tegelijkertijd boekt de gewone tuinliefhebber zijn zoveelste busreis naar de kasteeltuinen van Engeland. Aan de ene kant staat de tuinarchitect die zich een kunstenaar voelt en streeft naar vernieuwing, onder het motto 'oudbakken kunst is geen kunst'. Daartegenover vinden we de tuinier die niet over kunst filosofeert als hij zijn gras maait of zijn perkje wiedt, maar kijkt naar de bewolking die langzaam dikker wordt en zich afvraagt of het vanavond tot na de barbecue droog zal blijven.

Natuurlijk heeft er altijd een kloof gegaapt tussen tuinkunstenaars en gewone tuiniers. De tuinkunstenaar hield zich bezig met waterpartijen en zichtassen, de gewone man zette zijn lapje grond vol met aardappelen, kool en prei. Pas als gevolg van toenemende welvaart is de siertuin-voor-iedereen ontstaan.

Toen ik twintig jaar geleden in een kasteeltuin in Ierland werkte, vonden de mensen uit het dorp het volslagen belachelijk dat ik mij bezighield met de teelt van gewassen die je niet kon opeten. In ons land leeft de tegenstelling tussen nuts- en siertuin nog voort in de volkstuin. Terwijl in het welvarende, verstedelijkte westen van ons land de volkstuin vrijwel uitsluitend voor recreatie wordt gebruikt, en de volkstuinder geen biet meer van een knolraap kan onderscheiden, wordt in de rest van het land nog altijd in de volkstuin gespit, geschoffeld, gezaaid en geoogst. Maar ook hier is de moestuin rond het huis een zeldzaamheid geworden.

Rondom het woonhuis snoeit men rozen en maait men gras. Tenminste, dat was vroeger het geval, toen de meeste rijtjestuinen uit een grasveldje bestonden met wat bloemenperken. Maar sinds de bezitter van het rijtjeshuis even welvarend is als de kasteelheer, neemt hij geen genoegen meer met een gazon, een perk goudsbloemen, een zandbak en een waslijn. Met het gevolg dat er nu in een buitenwijk van Krommenie meer kasteeltuinen te vinden zijn dan in heel Engeland bij elkaar. Dat leidt tot potsierlijke situaties: enorme taxushagen omgeven een piepklein grasveldje en zetten een monumentale zonnewijzer de ganse dag in de schaduw, betonnen leeuwen flankeren een miezerig tuinhekje en vooroorlogse bakstenen arbeiderswoningen worden voorzien van loggia's, pergola's en gazebo's.

In dit licht bezien hebben de tuinarchitecten, die zich storen aan het nostalgisch geneuzel van de laatste tien jaar en om eigentijdse tuinachitectuur vragen, wel gelijk.

Er zijn tuinarchitecten genoeg die nieuwe vormen weten te vinden. Niet zozeer in Nederland, maar bijvoorbeeld in België, Frankrijk en Spanje. En zelfs op de Britse Eilanden - de bakermat van het nostalgisch tuinieren - begint het tij te keren, hoewel de grootste vernieuwingen zich niet in Engeland, maar in Schotland afspelen. Daar vinden we de vijfentwintig meter hoge grasheuvels in de vorm van slakkenhuizen en de sikkelvormige vijvers van Charles Jencks en Maggie Keswick. Supermoderne landschapsarchitectuur, en tegelijk oeroud, want de aangebrachte contouren in het landschap zouden net zo goed resten van Keltische grafheuvels kunnen zijn. Jencks en Keswick hebben hun ontwerp met allerlei theorieën over 'kosmisch tuinieren' onderbouwd, maar ook los daarvan is hun tuin van gras en water indrukwekkend. Nu nog een kosmische grasmaaier.

Ook in Frankrijk wordt het ontwerpen van tuinen verbonden met filosofie. Gilles Clément is de uitvinder van de 'Jardin en Mouvement', een tuin waarin planten zich kunnen gedragen zoals zij dat zelf willen. Evolutie en metamorfose, zegt hij, zijn de essentie van de tuin. Verandering is essentieel voor de natuur en het onderhoud van een tuin moet volgens hem eerder verandering stimuleren dan proberen een statische situatie in stand te houden. Woekeraars mogen woekeren, onkruid bestaat niet. Gilles Clément is de ontwerper van het beroemde Parc André Citroën in Parijs, het boegbeeld van de vernieuwende Franse tuinarchitectuur. Het park is buitengewoon inspirerend, hoewel de 'mouvement' toch voornamelijk in de geest gezocht moet worden en de metamorfose grotendeels gesymboliseerd wordt. Toch zou je wensen dat tuinarchitecten van het kaliber van Clément de kans zouden krijgen om bijvoorbeeld aan de volgende Floriade te werken, zodat dat niet weer zo'n gênante Efteling wordt als de vorige.

Traditioneel en vernieuwend tegelijk is de Belg Jacques Wirtz, die ook wel eens de Le Nôtre (Frans tuinarchitect in de 17de eeuw en hoofdgaardenier van de Tuilerieën) van de twintigste eeuw wordt genoemd. Wirtz won de prijsvraag die door Mitterrand werd uitgeschreven in het kader van de Grands Travaux om een nieuw ontwerp te maken voor de Jardin du Carrousel, tussen het Louvre en de Tuilerieën, maar om politieke redenen moest hij zijn opdracht met een Fransman delen.

Jacques Wirtz werkt met klassieke tuinelementen, zoals hagen, paden, rechthoekige vijvers en kanalen, waarmee hij tijdloze tuinen componeert. Bloemen zijn volledig ondergeschikt of ontbreken geheel, vorm is tot de essentie teruggebracht. Grote groepen siergrassen vormen een effectief contrast met gladgeschoren hagen en zorgen ervoor dat de tuin ook 's winters interessant blijft. Als kunst bestaat uit het weglaten van overbodige elementen om de essentie zichtbaar te maken, dan is Jacques Wirtz een groot kunstenaar.

In Noord- en Zuid-Amerika heeft men zich al jaren geleden van de Europese tuinkunst weten los te maken. De Braziliaan Roberto Burle Marx en de Mexicaan Louis Barragán hebben met hun kleurige, bijna kubistische ontwerpen de Amerikaanse tuinarchitectuur diepgaand beïnvloed en nu, na vijftig jaar, begint hun gedachtengoed zelfs naar Europa door te sijpelen. Al deze invloeden doen vermoeden dat de toekomst van de tuinarchitectuur boeiend en divers zal zijn.

Blijven we zitten met de vraag wat we van al deze bewegingen terug zullen vinden in de Tuinlibelle. Niets, ben ik bang, want een Parc André Citroën in een rijtjestuin is even potsierlijk als Sissinghurst in een voortuin in Krommenie. Als ik de toekomst van de gewone tuin in de volgende eeuw zou moeten voorspellen, dan voorzie ik twee ontwikkelingen.

Ten eerste de evolutie naar de overkapte huiskamer. Steeds vaker zie je dat men een gedeelte van de tuin overhuift. Soms door een stuk aan het huis vast te bouwen, in de vorm van een serre, soms door het plaatsen van een afdak: de partytent. Het lijkt mij niet onwaarschijnlijk dat de tuin in de toekomst volledig overdekt zal zijn, een groene kamer zonder luis en andere hinderlijke insecten, met een aangename temperatuur in alle jaargetijden. Niet te veel planten - die staan maar in de weg bij het stofzuigen.

Aan de andere kant neemt ons milieubewustzijn toe naarmate de hoeveelheid natuur rondom ons afneemt. We zullen eindigen met een enorme hoeveelheid milieubewustzijn, en een minuscule hoeveelheid natuur. We zullen beseffen - als het Groene Hart eenmaal is volgebouwd, en elke poel met watersalamanders ondertunneld - dat de tuin de enige plek is waar nog natuur te creëren is. Keurige gazons zullen veranderen in bloemenweides vol madeliefjes en fluitekruid. Het gemeenteplantsoen zal worden volgeplant met geriefhout en knotwilgen en nachtegalen zullen nestelen in de brandnetelstruwelen van het stadspark.

INFORMATIE

TUINBEURZEN

Tuin Privé, 12 t/m 15 febr. Modeltuinen. MECC, Maastricht. 045-5743570

Indoor Country Fair, 12 t/m 15 febr. Bomen, heesters en bamboe. Het Turfschip, Breda. 076-5811005

Westfriese Flora, 13 t/m 22 febr. Bolbloemen. CNB-Hallen, Veilingweg 1, Bovenkarpsel. 0228-511644

Tuin Varia '98, 18 t/m 22 febr. Modeltuinen en vijvers. IJsselhallen, Zwolle. 038-4220920

Tuin en Vee '98, 26 febr. t/m 1 mrt. Bloeiende modeltuinen. Zeelandhallen, Goes. 0541-661901

Tuin & Sfeer '98, 26 febr. t/m 1 mrt. Voorbeeldtuinen. Markthal, Meppel. 0528-220822

Tuinidee '98, 26 febr. t/m 1 mrt. Tuinen om in te wonen. Brabanthallen, Den Bosch. 073-6293911

Bonsai-show, 1 t/m 7 mrt. Bonsais. Edo Bonsai, Hazerswoude. 0172-213755

Tuin Plus 1998, 4 t/m 8 mrt. Natuur en milieu Expo Centrum, FEC Leeuwarden. 058-2941500

Tuinidee '98, 5 t/m 8 mrt. Modeltuinen. Nekkerhal, Mechelen, België. 073-6293911

Tuin & Sfeer '98, 13 t/m 15 mrt. Voorbeeldtuinen. Martinihal, Groningen. 058-220822

De Keukenhof, 26 mrt t/m 24 mei. Lisse. 0252-465555

Groen & Doen, 9 t/m 13 april. Modeltuinen. Plantariumgebouw Boskoop. 0172-235400

Guirlande '98, 30 april t/m 5 mei. Engelse stijl. Ede. 0318-614444

Eigen Huis & Tuin Evenement, 1 t/m 10 mei. Droomtuin '98. Flevohof-terrein, Dronten. 035-6718768

Fleurig '98, 23 juli t/m 6 aug. Modeltuinen. Ede. 0318-614444

Rozenfestival, 8 t/m 10 aug. Rozen. Lottum. 077-4731232

Leven in Groen '98, 14 t/m 23 aug. Modeltuinen. Liempde. 0411-685443

LITERATUUR

Een informatief boek over vernieuwend tuinieren is: Paradise Transformed, The Private Garden For The Twenty-First Century van Guy Cooper en Gordon Tayler. Uitg. The Monacelli Press Inc. New York, herdruk 1997, ƒ 126,70 ISBN 1-885254-35-0

Over Jacques Wirtz: Les Jardins de Jacques Wirtz, 1993, Uitg. Fondation Pour l' Architecture, 55, Rue de l'Ermitage 1050 Bruxelles. ƒ 70. ISBN 2-930037-15-6. Verkrijgbaar bij Architectura & Natura, Leliegracht 44 Amsterdam, tel 020-6236186