Huwelijk met het pistool op de borst

AMSTERDAM, 9 FEBR. Een huwelijk in de winkelstraat met het pistool op de borst. America Today, Bijenkorf, Claudia Sträter, zoveel letters als het alfabet telt, zoveel winkelformules komen straks in handen van één eigenaar. Hema, Hunkemöller, M&S Mode, Praxis, Vroom & Dreesmann.

Achter ongeveer de helft van de veelvormige gevels in de Amsterdamse Kalverstraat en de talloze winkelformules gaat binnenkort nog maar één concern schuil: Vendex International. Als de waakhonden over de concurrentie de vanochtend aangekondigde overname van KBB door Vendex ter waarde van 1,7 miljard gulden tenminste niet blokkeren.

Tweeëntwintig jaar geleden kocht Vendex-grondlegger Anton Dreesmann in het diepste geheim veertig procent van de aandelen van zijn concurrent Koninklijke Bijenkorf Beheer (KBB). Deze als vijandig beschouwde daad moest een buitenlandse overname van KBB frustreren, zei Dreesmann. Maar toenmalig topman Bons van KBB zag in zijn concurrent niet de redder van de vaderlandse detailhandel.

Bons dwong Vendex de zeggenschap op de aandelen met hem te delen. Vendex en KBB raakten op die manier met elkaar verstrengeld, maar zonder economische voordelen. Geen gezamenlijke inkoop bij de warenhuizen bijvoorbeeld, of gezamenlijke distributie in de door verstoppingen gekenmerkte binnensteden. Bons ging, Maas kwam bij KBB, Dreesmann ging bij Vendex, Hessels kwam. Ook het vertrek van Maas, twee jaar geleden, maakte geen einde aan de patstelling. Zijn opvolgers zagen evenmin heil in samenwerking.

Vendex verkocht kort daarop, in oktober 1996, zijn totale pakket aandelen KBB (tegen een koers van 118 gulden per aandeel) en ging zijn eigen weg. De verzameling bedrijven en deelnemingen die collectioneur Dreesmann had opgebouwd en die Hessels al had gestroomlijnd werd in twee aparte ondernemingen gesplitst. Een dienstengroep (onder de naam Vedior, met onder meer de gelijknamige uitzendketen) en Vendex Winkels, met de warenhuizen en speciaalzaken aan de ene kant en de supermarkten (zoals Edah, Konmar) aan de andere.

De sleutel tot samenwerking lag al die jaren bij de directie van KBB. Waarom lukt nu wel, wat twee decennia niet bespreekbaar was? KBB verkeert sinds ruim een half jaar in een bestuurlijk en in mindere mate ook in een financiële crisis. De opvolgers die Maas had uitverkoren, bleken teleur te stellen. Bij M&S Mode stapelden de verliezen zich op: in Duitsland hadden de kledingzaken te lijden onder een algemene kopersstaking die werd veroorzaakt door een diepe economische malaise. In Nederland pakte een nieuwe formule, die mikte op jonge, modegevoelige vrouwen in plaats van de bestaande, wat oudere klanten, totaal verkeerd uit. Ook de Hema bleek operationele problemen te hebben.

Toen Maas' opvolger Henselijn tot overmaat van ramp ernstig ziek werd, namen de commissarissen van KBB vorig jaar zomer het heft in handen. Maas, die na zijn vertrek tot het commissarissencollege was toegetreden, moest aan de gang als interim-manager. Een rigoureuze afslanking begon. Het concern heeft nu geen eisen te stellen.

Op de Amsterdamse effectenbeurs trok KBB niet meer door zijn eigen winstgevendheid de aandacht, maar door enkele nieuwe grootaandeelhouders. Snel geld dat snel winst wil. Twee beleggingsmaatschappijtjes van het zakenduo Peter de Ridder (ex-directeur Centraal Planbureau) en Adri S., een hoofdverdachte in het beursfraudeschandaal, hebben samen tien procent van de aandelen.

Een andere verdachte, adjunct-directeur beleggingen Fred H. van het Philips Pensioenfonds, kocht voor zijn werkgever ook ruim vijf procent. En dan zijn er nog grote pakketten bij de Britse zakenbank Schröders en bij verzekeraar Delta Lloyd. Het is de vraag of deze professionele beleggers akkoord gaan met een bod van 145 gulden per aandeel.

De Ridder en S. kochten hun aandelen waarschijnlijk rond de 120 gulden per stuk. Zij strijken nu wel een overnamepremie op, maar de prijs die zij krijgen lijkt meer een 'moetje' dan een vrije keus. “Een kruideniersbod”, vindt een financiële insider, die bovengenoemde beleggers goed kent.

Financiële analisten slaan de kans dat de anti-kartelautoriteiten de fusie dwarsbomen laag aan. De nieuwe combinatie heeft weliswaar met zijn warenhuizen een marktaandeel van 100 procent, maar in veel breder geformuleerde sectoren (kleding, non-food detailhandel, doe-het-zelf branche) ligt het marktaandeel lager. Daar zijn bovendien - zeker zo belangrijk - de drempels voor toetreding van nieuwe concurrenten laag.

De kracht van potentiële mededingers is zeker een factor van betekenis in deze overname. Detailhandel was jarenlang een bedrijfstak die binnen nationale grenzen werkte, met nationale smaken, winkelformules en eigenschappen. Wie over de landsgrens stapte bleek zich vaak deerlijk te vergissen. Zelfs voor hoog aangeslagen ketens als het Britse Marks & Spencer lijkt buitenlandse expansie elke keer een kwestie van: een teen in het water, afwachten, ook de hele voet erin, of snel eruit?.

Het laatste halfjaar zijn er signalen dat ook de detailhandel zijn nationale exclusiviteit verliest. De euro komt en maakt Europa financieel ééntalig. De fabrikanten van merkartikelen fuseren eveneens. Als de winkeliers hun inkooppositie niet willen zien verzwakken, moeten zij wel mee.

Het Franse concern Promodés heeft kort achter elkaar twee substantiële overnames gedaan, in Italië en België. En de Duits-Zwitserse Metro groep kocht vorig jaar de Europese Makro-winkels van de Nederlandse SHV. “Buitenlandse belangstelling voor KBB is er zeker geweest”, weet een grote Nederlandse belegger. “De komende dagen ben ik benieuwd of die er nog steeds is.”